मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

शब्दविभागः 433 पदार्थमूलो नामूलो नच संकेतमूलकः । विस्तरोऽस्य त्वन्विताभिधाने चाभिहितान्वये ॥ (89) शब्दविभागः. 1 ऋऌक्सूत्रे महाभाष्ये शब्दभेदो निरूपितः । चतुष्टयी हि शब्दानां प्रवृत्तिरिह जायते ॥ जातिशब्दाः क्रियाशब्दाः गुणशब्दाः तथा परे । यदृच्छाशब्दसंज्ञाः स्युः ते च डित्थादयो मताः ॥ ये प्रवृत्तिनिमित्तं तदर्थस्थमनपेक्ष्य च । प्रयोक्तृभिप्रायमात्रात्प्रवर्तन्ते हि ते पुनः ॥ शब्दस्वरूपमेवात्र निमित्तमिति निर्णयः । अथचालंकारिकोक्तो विभागस्त्वपरो यथा ॥ 2 चतुर्धा वाचकश्शब्दः जातिवाचक आदिमः । द्वितीयो गुणवाची स्यात् तृतीयः कर्मवाचकः ॥ द्रव्यवाची तुरीयः स्यात् तेषां विवरणं त्विदम् । अनुप्राणनहेतुर्यः धर्मः तस्य हि वाचकः ॥ जातिवाचक इत्युक्तः तत्रानुप्राणनं पुनः । विशेषतो याऽऽकाङ्क्षा स्यात् शान्तिस्तस्या इतीर्यते जातिः प्राणप्रदात्रीति चात एवाभिधीयते । अर्थस्यानुप्राणितस्य सिद्धधर्मो विशेषणम् ॥ M.R. 55