मत्स्य महापुराण
Matsya Purana
महर्षि वेदव्यास द्वारा
पृष्ठ 233, कुल 1098 में से
संदर्भ में पढ़ें| * अध्याय ५४ * | २२३ |
|---|
| हस्ते तु हस्ता मधुसूदनाय<br>नमोऽभिपूज्या इति कैटभारेः।<br>पुनर्वसावङ्गुलिपूर्वभागाः<br>साम्नामधीशाय नमोऽभिपूज्याः॥ १४॥ | हस्तनक्षत्रमें 'मधुसूदनाय नमः'—'मधु नामक दैत्यके वधकर्ताको अभिवादन है'—कहकर कैटभ नामक असुरके शत्रु—भगवान् विष्णुके (चारों) हाथोंका पूजन करे। पुनर्वसुनक्षत्रमें 'साम्नामधीशाय नमः'—'सामवेदकी ऋचाओंके अधीश्वरको नमस्कार है'—कहकर अङ्गुलियोंके अग्रभागकी पूजा करे। आश्लेषा-नक्षत्रके दिन 'मत्स्यशरीरभाजः पादौ शरणं व्रजामि'—'मत्स्य-शरीरधारीके चरणोंके शरणागत हूँ'—कहकर नखोंकी पूजा करनी चाहिये। ज्येष्ठानक्षत्रमें 'कूर्मस्य पादौ शरणं व्रजामि'—'कूर्मरूपधारी भगवान्के चरणोंकी शरणमें जाता हूँ'—कहकर कण्ठस्थानमें भगवान् श्रीहरिकी पूजा करनी चाहिये। श्रवणनक्षत्रमें 'वराहाय नमः'—'वराहरूपधारी भगवान्को प्रणाम है'—कहकर भगवान् जनार्दनके दोनों कानोंका* भलीभाँति पूजन करे। पुष्य-नक्षत्रमें 'दानवसूदनाय नृसिंहाय नमः'—'दानवोंके विनाशक नृसंहरूपधारी भगवान्को अभिवादन है'—कहकर मुखकी अर्चना करनी चाहिये। स्वातीनक्षत्रमें 'कारणवामनाय नमो नमः'—'कारणवश वामनरूपधारी भगवान्को बारम्बार नमस्कार है'—कहकर दाँतोंके अग्रभागकी पूजा करनी चाहिये। द्विजवर नारद! शतभिष्-नक्षत्रमें 'भार्गवनन्दनाय नमः'—'भार्गवनन्दन परशुरामजीको प्रणाम है'—कहकर मुखके मध्यभागका पूजन करे। मघानक्षत्रमें 'रामाय नमोऽस्तु'—'श्रीरामको अभिवादन है'—कहकर श्रीरघुनन्दनकी नासिकाकी भलीभाँति पूजा करनी चाहिये। मृगशिरानक्षत्रमें 'विघूर्णिताक्ष राम! ते नमोऽस्तु'—'तिरछी चितवनसे युक्त राम! आपको नमस्कार है'—कहकर उत्तमाङ्गरूप नेत्रोंकी पूजा करे। चित्रानक्षत्रमें 'शान्ताय बुद्धाय नमः'—'परम शान्त बुद्धभगवान्को प्रणाम है'—कहकर भगवान् मुरारिके ललाटका पूजन करना चाहिये। भरणीनक्षत्रमें 'विश्वेश्वर कल्किरूपिणे नमोऽस्तु'—'विश्वेश्वर! कल्किरूपधारी आपको अभिवादन है'—कहकर भगवान् विष्णुके सिरका पूजन करे। आर्द्रानक्षत्रमें 'हरये नमस्ते'—'श्रीहरिको नमस्कार है'—कहकर पुरुषोत्तमभगवान्के बालोंकी पूजा करनी चाहिये। व्रती मनुष्यद्वारा उपर्युक्त नक्षत्र-दिनोंमें श्रेष्ठ ब्राह्मणोंका भी भक्तिपूर्वक सम्यक् प्रकारसे पूजन करते रहना चाहिये॥ १४—२०॥ | | भुजङ्गनक्षत्रदिने नखानि<br>सम्पूजयेन्मत्स्यशरीरभाजः ।<br>कूर्मस्य पादौ शरणं व्रजामि<br>ज्येष्ठासु कण्ठे हरिरर्चनीयः॥ १५॥ | | | श्रोत्रे वराहाय नमोऽभिपूज्ये<br>जनार्दनस्य श्रवणेन सम्यक्।<br>पुष्ये मुखं दानवसूदनाय<br>नमो नृसिंहाय च पूजनीयम्॥ १६॥ | | | नमो नमः कारणवामनाय<br>स्वातीषु दन्ताग्रमथार्चनीयम्।<br>आस्यं हरेर्भागवनन्दनाय<br>सम्पूजनीयं द्विज वारुणे तु॥ १७॥ | | | नमोऽस्तु रामाय मघासु नासा<br>सम्पूजनीया रघुनन्दनस्य।<br>मृगोत्तमाङ्गे नयनेऽभिपूज्ये<br>नमोऽस्तु ते राम विघूर्णिताक्ष॥ १८॥ | | | बुद्धाय शान्ताय नमो ललाटं<br>चित्रासु सम्पूज्यतमं मुरारेः।<br>शिरोऽभिपूज्यं भरणीषु विष्णो-<br>र्नमोऽस्तु विश्वेश्वर कल्किरूपिणे॥ १९॥ | | | आर्द्रासु केशाः पुरुषोत्तमस्य<br>सम्पूजनीया हरये नमस्ते।<br>उपोषितेनर्क्षदिनेषु भक्त्या<br>सम्पूजनीया द्विजपुङ्गवाः स्युः॥ २०॥ | |
* यहाँ पुनर्वसुका सामवेदसे, हस्तका हाथोंसे तथा श्रवणमें कानों आदिसे सम्बन्ध दिखलाकर आलंकारिक चमत्कार प्रकृष्ट हुआ है।