भारतकोश
मत्स्य महापुराण

मत्स्य महापुराण

Matsya Purana

महर्षि वेदव्यास द्वारा

DevanagariHindipublished1,098 पृष्ठ

पृष्ठ 98, कुल 1098 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 98

८८ * मत्स्यपुराण *

तीर्थं सारस्वतं नाम स्वामितीर्थं तथैव च।<br>मलन्दरा नदी पुण्या कौशिकी चन्द्रिका तथा॥ ६३<br>वैदर्भी चाथ वेणा च पयोष्णी प्राङ्मुखा परा।<br>कावेरी चोत्तरा पुण्या तथा जालंधरो गिरिः॥ ६४<br>एतेषु श्राद्धतीर्थेषु श्राद्धमानन्त्यमश्नुते।<br>लोहदण्डं तथा तीर्थं चित्रकूटस्तथैव च॥ ६५सारस्वततीर्थ, स्वामितीर्थ, मलन्दरा नदी, कौशिकी और चन्द्रिका—ये पुण्यजला नदियाँ हैं। वैदर्भा, वैणा, पूर्वमुख बहनेवाली श्रेष्ठा पयोष्णी, उत्तरमुख बहनेवाली पुण्यसलिला कावेरी तथा जालंधर गिरि—इन श्राद्धसम्बन्धी तीर्थोंमें किया गया श्राद्ध अनन्त फलदायक होता है॥ ४९–६४ १/२ ॥
विन्ध्ययोगश्च गङ्गायास्तथा नदीतटं शुभम्।<br>कुब्जाम्रं तु तथा तीर्थमुर्वशीपुलिनं तथा॥ ६६<br>संसारमोचनं तीर्थं तथैव ऋणमोचनम्।<br>एतेषु पितृतीर्थेषु श्राद्धमानन्त्यमश्नुते॥ ६७<br>अट्टहासं तथा तीर्थं गौत्मेश्वरमेव च।<br>तथा वसिष्ठं तीर्थं तु हारीतं तु ततः परम्॥ ६८<br>ब्रह्मावर्तं कुशावर्तं हयतीर्थं तथैव च।<br>पिण्डारकं च विख्यातं शङ्खोद्धारं तथैव च॥ ६९<br>घण्टेश्वरं बिल्वकं च नीलपर्वतमेव च।<br>तथा च धरणीतीर्थं रामतीर्थं तथैव च॥ ७०<br>अश्वतीर्थं च विख्यातममन्तं श्राद्धदानयोः।उसी प्रकार लोहदण्डतीर्थ, चित्रकूट, विन्ध्ययोग, गङ्गा नदीका मङ्गलमय तट, कुब्जाम्र (ऋषिकेश) तीर्थ, उर्वशीपुलिन, संसारमोचनतीर्थ तथा ऋणमोचन—इन पितृतीर्थोंमें श्राद्धका फल अनन्त हो जाता है। अट्टहासतीर्थ, गौतमेश्वर, वसिष्ठतीर्थ, उसके बाद हारीततीर्थ, ब्रह्मावर्त, कुशावर्त, हयतीर्थ, (द्वारकाके पास) प्रख्यात पिण्डारक, शङ्खोद्धार, घण्टेश्वर, बिल्वक, नीलपर्वत, धरणीतीर्थ, रामतीर्थ तथा अश्वतीर्थ (कन्नौज)—ये सब भी श्राद्ध एवं दानके लिये अनन्त फलदायक-रूपसे विख्यात हैं॥ ६५–७० १/२ ॥
तीर्थं वेदशिरो नाम तथैवौघवती नदी॥ ७१<br>तीर्थं वसुप्रदं नामच्छागलाण्डं तथैव च।<br>एतेषु श्राद्धदातारः प्रयान्ति परमं पदम्॥ ७२<br>तथा च बदरीतीर्थं गणतीर्थं तथैव च।<br>जयन्तं विजयं चैव शक्रतीर्थं तथैव च॥ ७३<br>श्रीपतेश्च तथा तीर्थं तीर्थं रैवतकं तथा।<br>तथैव शारदातीर्थं भद्रकालेश्वरं तथा॥ ७४<br>वैकुण्ठतीर्थं च परं भीमेश्वरमथापि वा।<br>एतेषु श्राद्धदातारः प्रयान्ति परमां गतिम्॥ ७५<br>तीर्थं मातृगृहं नाम करवीरपुरं तथा।<br>कुशेशयं च विख्यातं गौरीशिखरमेव च॥ ७६<br>नकुलेशस्य तीर्थं च कर्दमालं तथैव च।<br>दिण्डिपुण्यकरं तद्वत् पुण्डरीकपुरं तथा॥ ७७<br>समगोदावरी तीर्थं सर्वतीर्थेश्वरेश्वरम्।<br>तत्र श्राद्धं प्रदातव्यमनन्तफलमीप्सुभिः॥ ७८वेदशिर नामक तीर्थ, उसी तरह ओघवती नदी, वसुप्रद नामक तीर्थ एवं छागलाण्डतीर्थ—इन तीर्थोंमें श्राद्ध प्रदान करनेवाले लोग परमपदको प्राप्त हो जाते हैं। बदरीतीर्थ, गणतीर्थ, जयन्त, विजय, शक्रतीर्थ, श्रीपतितीर्थ, रैवतकतीर्थ, शारदातीर्थ, भद्रकालेश्वर, वैकुण्ठतीर्थ, श्रेष्ठ भीमेश्वरतीर्थ—इन तीर्थोंमें श्राद्ध करनेवाले लोग परमगतिको प्राप्त हो जाते हैं। मातृगृह नामक तीर्थ, करवीरपुर, कुशेशय, सुप्रसिद्ध गौरी-शिखर, नकुलेशतीर्थ, कर्दमाल, दिण्डिपुण्यकर, उसी तरह पुण्डरीकपुर तथा समस्त तीर्थेश्वरोंका भी अधीश्वर समगोदावरीतीर्थ—इन तीर्थोंमें अनन्त फलप्राप्तिके इच्छुकोंको श्राद्ध प्रदान करना चाहिये॥ ७१–७८॥
एष तूद्देशतः प्रोक्तस्तीर्थानां संग्रहो मया।<br>वागीशोऽपि न शक्नोति विस्तरात् किमु मानुषः॥ ७९इस प्रकार मैंने तीर्थोंके इस संग्रहका संक्षेपमें वर्णन किया; वैसे इनका विस्तृत वर्णन करनेमें तो बृहस्पति भी समर्थ नहीं हैं, फिर मनुष्यकी तो गणना ही क्या है?
सत्यं तीर्थं दया तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः।<br>वर्णाश्रमाणां गेहेऽपि तीर्थं तु समुदाहृतम्॥ ८०सत्यतीर्थ, दयातीर्थ तथा इन्द्रियनिग्रहतीर्थ—ये सभी वर्णाश्रम-धर्म माननेवालोंके घरमें भी तीर्थरूपसे बतलाये गये हैं।
मत्स्य महापुराण · पृष्ठ 98, कुल 1098 में से · BharatKosha