भारतकोश
मयमतम् (मय मुनि प्रणीत वास्तुशास्त्र - डॉ. शैलजा पाण्डेय सविस्तार हिन्दी व्याख्या)

मयमतम् (मय मुनि प्रणीत वास्तुशास्त्र - डॉ. शैलजा पाण्डेय सविस्तार हिन्दी व्याख्या)

Mayamatam of Maya Muni with Hindi Commentary by Shailaja Pandey

मय मुनि (टीकाकार: डॉ. शैलजा पाण्डेय) द्वारा

DevanagariHindipublished395 पृष्ठ

पृष्ठ 184, कुल 395 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 184

१६० मयमतम् मूलोद्भावितकर्णसूत्रचतुरस्रोर्ध्वांशवृत्तः पुनः शुण्डूद्भेदविचित्रवृत्तिरुचिरा वारब्धगेहोचिताः ।।५७।। लगभग यही श्लोक तन्त्रसमुच्चय (२.२४) में भी प्राप्त होता है। (च) मत्स्यपुराण (२५५.३-६) में पाँच प्रकार के स्तम्भों द्विवज्र, षोडशास्र, बत्तीस कोण, प्रलीनक एवं वृत्ताकार का वर्णन, उनके पद्म-कुम्भादि अङ्गों का एवं अलङ्करण का उल्लेख प्राप्त होता है— द्विवज्रः षोडशास्रस्तु द्वात्रिंशास्रः प्रलीनकः। मध्यप्रदेशे यः स्तम्भो वृत्तो वृत्त इति स्मृतः।। एते पञ्च महास्तम्भाः प्रशस्ताः सर्ववास्तुषु। पद्मवल्लीलताकुम्भपत्रदर्पणरूपिताः ।। स्तम्भस्य नवांशेन पद्मकुम्भान्तराणि तु। स्तम्भतुल्या तुला प्रोक्ता हीना चोपतुला ततः।। त्रिभागेनेह सर्वत्र चतुर्भागेन वा पुनः। हीनं हीनं चतुर्थांशात्तथा सर्वासु भूमिषु।। इन ग्रन्थों के अतिरिक्त बृहत्संहिता (५३.२८-२९), प्रासादमण्डन (७.१४), अपराजितपृच्छा (१८४), क्षीरार्णव, ज्ञानप्रकाशदीपार्णव, ईशानशिवगुरुदेवपद्धति आदि ग्रन्थों में भी स्तम्भ का वर्णन प्राप्त होता है। २. कलश ( श्लोक ३१ ) कलश के विषय में ईशानशिवगुरुदेवपद्धति एवं शिल्परत्न में इस प्रकार प्राप्त होता है— (क) पोतिकाखण्डमण्डीनि कुम्भं लशुनमूलकम्। अम्भोजमालास्थानानि स्तम्भाग्रे योजयेत् क्रमात्।। अग्रहीनं तु लशुनं मूलोच्चं विपुलं भवेत्। (क्रिया०-३१.६०-६१) (ख) बोधिकाखण्डमण्डीनि कुम्भं लशुनमूलकम्। अम्भोजमालां चान्तानि पादपीठं पुनः क्रमात्।। क्रमेण योजयेद्ग्रात् सर्वस्तम्भेषु बुद्धिमान्। तत्र बोधिकया हीनं कारयेद् वापि पीठकम्।। (शिल्परत्न, पूर्व०-२१.११६-११७)