मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 102, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ेंपूर्वमेघः ६३
भ्रूभङ्गेन सह वर्तमानम् सभ्रूभंगम् (बहुव्रीहि०) । तीरस्य उपान्तः तीरोपान्तः ( ष० तत्० ) तस्मिन् स्तनितम् ( स० तत्० ) तेन सुभगम् तीरोपान्तस्तनित-सुभगम् ( तृ० तम्० )।
कोशः—प्रतीते प्रथितख्यातवित्तविज्ञातविश्रुताः, इत्यमरः । लक्षणं नाम्नि चिह्ने च, इति विश्वः । प्रधाननगरी राज्ञां राजधानीति कथ्यते, इति शब्दार्णवः । विलासी कामुको कामी, इति शब्दार्णवः । स्तनितं गर्जितं मेघ-निर्घोषे रसितादि च, इत्यमरः ।
टिप्पणी—राजधानी—धीयन्ते अस्यामिति धानी, “धा” धातु-से अधिकरण में “करणाधिकरणयोश्च” इस सूत्र से ल्युट् प्रत्यय हुआ है एवं स्त्रीत्व-विवक्षा में ङीप् होकर “धानी” यह शब्द निष्पन्न हुआ है । राज्ञां धानी राजधानी । कामुकत्वस्य—कामयते तच्छीलः इस विग्रह मे “क्रान्ति” अर्थात् “इच्छा” अर्थ वाले “कमु” धातु से “लषपतपदस्थाभूवृषहनकमगम्श्रुभ्य उकञ्” इस सूत्र से “उकञ्” प्रत्यय किया गया है एवं भित्वात् “तद्धितेष्वचामादेः” इस सूत्र से आदिवृद्धि करके “कामुक” ऐसा रूप बना है एवं तस्य ( कामुकस्य ) भावः इस अर्थ में “तस्य भावस्त्वतलौ” से “त्व” प्रत्यय करके “कामुकत्व” ऐसा साधु होता है । लब्धा— “लभ्” धातु के अनद्यतन भविष्यत् अर्थ में “लुट्” लकार के प्रथम पुरुष के एकवचन का रूप । “लब्ध्वा” यह पाठ भी मिलता है जिसका अर्थ होगा “प्राप्त करके” उक्त रूप उसी धातु से “क्त्वा” प्रत्यय करके बनेगा ।
अलङ्कार—इस श्लोक में लिङ्ग साम्य से नायक-नायिक के व्यवहार का समारोप होने से “समासोक्ति” अलङ्कार है एवं “सभ्रूभङ्गं मुखमिव” यहाँ उत्प्रेक्षा अलङ्कार है । इस तरह दोनों अलङ्कारों के अङ्गाङ्गिभाव से रहने के कारण यहाँ “संकर” नामक अलङ्कार है ॥ २४ ॥
नीचैराख्यं गिरिमधिवसेस्तत्र विश्रामहेतो- स्त्वत्संपर्कात् पुलकितमिव प्रौढपुष्पैः कदम्बैः । ५ मे० दू०