मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

पूर्वमेघः ६९

व्याख्या—उत्तराशाम् उदीचीं दिशं प्रति, प्रस्थितस्य = गच्छतः, भवतः = मेघस्य, पन्था = मार्गः, यदपि = यद्यपि, वक्रः = अनृजुः, (तथापि) उज्जयिन्याः = विशालायाः, सौधोत्सङ्ग-प्रणयविमुखः = हर्म्योर्ध्वभागपरिचयपराङ्मुखः, मास्मभूः = मा.भव । तत्र = उज्जयिन्याम्, विद्युद्दामस्फुरितचकितैः = तडिल्लतादीप्तिचञ्चलैः, लोलापाङ्गैः = चञ्चलकटाक्षैः, पौराङ्गनानाम् = नागरिक-वनितानाम्, लोचनैः = नेत्रैः, यदि = चेत्, (त्वम्) न रमसे = न क्रीडसि, (तर्हि) वञ्चितोऽसि = प्रतारितोऽसि ।

शब्दार्थः—उत्तराशाम् = उत्तर दिशा की ओर, प्रस्थितस्य = प्रस्थान किये हुए, भवतः = आपका, पन्था = मार्ग, यदपि = यद्यपि, वक्रः = टेढ़ा है तथापि, उज्जयिन्याः = उज्जयिनी के, सौधोत्सङ्ग-प्रणयविमुखः = ऊँचे महलों के ऊपरी भाग के परिचय से पराङ्मुख, मास्म भू = मत होइयेगा । तत्र = उज्जयिनी के उन महलों पर, विद्युद्दामस्फुरित-चकितैः = विद्युल्लता की चमक से भौंचक्की, लोलापाङ्गैः = चञ्चल कटाक्षों वाली, पौराङ्गनानाम् = नागरिक रमणियों के, लोचनैः = आँखों से, यदि न रमसे = यदि विहार (रमण) नहीं किया तो अपने को, वञ्चितोऽसि = प्रताड़ित समझो (जीवन-लाभ से ठगा गया समझो) ।

भावार्थः—हे मेघ ! अलकां गन्तु प्रवृत्तस्य ते उज्जयिनी-गमने मार्गः यद्यपि वक्रस्तथापि उज्जयिन्या हर्म्यप्रासादपरिचयाद्विमुखो मा भव। तत्र विद्युल्लतायाः कान्तिभिश्चकितैः चञ्चलकटाक्षयुक्तैः नागरीणां युवतीनां नयनैः यदि न रमणं करोसि तर्हि जीवनफलादात्मानं प्रताडित एव जानीहि।

हिन्दी—हे मेघ ! अलका जाने के लिए प्रवृत्त तुम्हारा मार्ग यद्यपि टेढ़ा होगा, फिर भी उज्जयिनी के ऊँचे महलों की छतों के परिचय करने से विमुख मत होना। विजली की रेखा की चमक से भौंचक्की, चञ्चल कटाक्षों वाली, नगरवासी स्त्रियों की आँखों से यदि तुमने विहार नहीं किया (तो जीवन-लाभ से) अपने को वञ्चित ही समझो।

समासः—उत्तरा चेयमाशा उत्तराशा (कर्म० धा०) ताम्। सौधाना-मुत्सङ्गः सौधोत्सङ्गः (ष० तत्०) तेषु प्रणयः (स० तत्०) तस्मिन् विमुखः