मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

पूर्वमेघः ८९

कामिनियों के स्नान से (देह में लगे चन्दनादि से) सुवासित गन्धवती के वायु के द्वारा जहाँ का बगीचा कँपा दिया गया है, महाकालेश्वर के उस पवित्र स्थान में जाना ।

समासः- कण्ठस्येव छविर्यस्य स कण्ठच्छविः (बहु०) । कुवलयानां रजः = कुवलयरजः ( ष० तत्० ) तेषां गन्धः = कुवलयरजोगन्धः ( ष० तत्० ) सः, येषामस्तीति तैः = कुवलयरजोगन्धिभिः ( बहुव्री० ) । तोये क्रीडा = तोयक्रीडा ( स० तत्० ) तस्यां निरताः = तोयक्रीडानिरताः, ताश्च युवतयः = तोयक्रीडा-निरतयुवतयः ( कर्मधा० ) तासां स्नानं ( ष० तत्० ) तेन तिक्तास्तैः ( तृ० तत्० ) । कम्पितानि उद्यानानि यस्मिन् तत् कम्पितोद्यानम् ( बहुव्री० ) । त्रयाणां भुवनानां समाहारः = त्रिभुवनम् ( समाहारद्विगुः ) तस्य गुरुः, तस्य ( ष० तत्० ) ।

कोशः- कण्ठो गलः, इत्यमरः । गणस्तु गणनायां स्याद् गणेशे प्रमथे चये, इति शब्दार्णवः । प्रमथाः स्युः पारिषदाः, इत्यमरः । स्नानीयेऽभिषये स्नानम्, इति यादवः । कटुतिक्तकषायास्तु सौरभे च प्रकीर्तिताः, इति हलायुधः । गृहदेह-त्विट् प्रभावाद्यामान्यथ इत्यमरः ।

**टिप्पणी—कण्ठच्छविः—**यहाँ “सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ” इस सूत्र के “सप्तमी” पद से ज्ञापित “व्यधिकरण बहुव्रीहि” समास हुआ है । समुद्र-मन्थन के समय निकले विष को शिवजी ने संसार की रक्षा के लिए पी लिया था, उसके ताप से उनका गला मेघ की तरह “नीला” हो गया था इसलिए शिवजी को नीलकण्ठ कहा गया है । वीक्षमाणः—“वि” उपसर्गपूर्वक “ईक्ष” धातु से “शानच्” प्रत्यय करके “वीक्षमाणः” ऐसा रूप बना है ।

**अलङ्कार—**यहाँ “उदात्तालङ्कार” है ॥ ३३ ॥

अप्यन्यस्मिञ्जलधर ! महाकालमासाद्य काले
स्थातव्यं ते नयनविषयं यावदत्येति भानुः ।