भारतकोश
मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

पृष्ठ 137, कुल 335 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 137

९८ मेघदूतम्

शब्दार्थः— तत्र = उज्जयिनी में, नक्तम् = रात्रि में, रमणवसतिम् = प्रिय के घर, गच्छन्तीनाम् = जाती हुई, योषिताम् = अभिसारिकाओं का, सूचिभेद्यैः = गहन, तमोभिः = अन्धकार से, रुद्धालोके = आवृत्त-प्रकाशवाले, नरपतिपथे = राजमार्ग पर, कनक-निकषस्निग्धया = सोने की कसौटी की रेखा की तरह तेज वाली, सौदामन्या = बिजली के द्वारा, उर्वीम् = पृथ्वी को अर्थात् मार्ग को, दर्शय = प्रदर्शन करो ( अर्थात् उन्हें रास्ता दिखलाओ ) तोयोत्सर्ग-स्तनितमुखरः = वृष्टि से तथा गर्जन से शब्दायमान, मास्मभूः = मत होना, क्योंकि, ताः = वे अभिसारिकायें, विक्लवाः = डरपोक ( भवन्ति = होती हैं )।

भावार्थः— हे मेघ ! उज्जयिन्यां रात्रौ प्रियसदनं यान्तीनां अभिसारिकाणां निविडैस्तमोभिः प्रकाशरहिते राजमार्गे स्वर्णशलाकातेजसेव विद्युता मार्गेनिदर्शनं कुरु। वृष्टिगर्जनेन ताः न भेतव्याः स्वभावेन ताः विक्लवाः भवन्ति ।

हिन्दी— हे मेघ ! उज्जयिनी में रात्रि में प्रेमी के घर जाती हुई अभिसारिकाओं का घोर अन्धकार के कारण प्रकाशहीन राजमार्ग पर कसौटी पर स्वर्ण-रेखा के तेज के समान तेजवाली बिजली के द्वारा पथ-प्रदर्शन करना। वृष्टि से तथा गर्जन से शब्दायमान मत होना क्योंकि वे अभिसारिकायें डरपोक होती हैं ।

समासः— रमणानां वसतिः ताम् = रमणवसतिम् ( ष० तत्० )। रुद्धः आलोकः यस्मिंस्तस्मिन् रुद्धालोके ( बहुव्री० )। नराणां पतिः नरपतिः ( ष० तत्० ) तस्य पथे नरपतिपथे (ष० तत्०)। सूचिभिः भेद्याः (तृ० तत्०) तैः। कनकस्य निकषः कनकनिकषः ( ष० तत्० )। तद्वत् स्निग्धं यस्याः तथा ( व्यधिकरण बहु० ), तोयोत्सर्गश्च स्तनितञ्च = तोयोत्सर्गस्तनितम् ( द्वन्द्व ) ताभ्यां मुखरः ( तृ० तत्० )।

कोशः— दोषा च नक्तञ्च रजनाविति, इत्यमरः। आलोको दर्शनोद्योतौ, इत्यमरः। तडित्सौदामिनी विद्युच्चञ्चला चपला अपि, इत्यमरः। वसुधोर्वी वसुन्धरा, इत्यमरः।