भारतकोश
मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

पृष्ठ 140, कुल 335 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 140

पूर्वमेघः १०१

भी गृहाणाम्, इति हलायुधः । कृत्याः क्रिया देवतयोः कार्ये स्त्री कुपिते त्रिषु, इति यादवः ।

टिप्पणीसूर्यः—सरति आकाश इति सूर्यः । यहां “सृ” धातु से “राज-सूयसूर्य–मृषोद्यरुच्यकुप्यकृष्टपच्याऽव्यव्यथ्याः” इस सूत्र से “क्यप्” प्रत्यय एवं उत्व निपातन किया जाता है। कृत्याः—"कृ" धातु से “कृञः च” इस सूत्र से चकार बलात् “क्यप्” प्रत्यय का विधान करके “ह्रस्वस्य पिति कृति” इस सूत्र से तुक् का आगम करके स्त्रीत्व विवक्षा में टाप् करके “कृत्या” ऐसा रूप बनता है । अभ्युपेत शब्द “सुहृदाम्” पद के साथ सापेक्ष है परन्तु यहाँ गमक-त्वात् समास विधान हुआ है। मन्दायन्ते—यहाँ मन्द शब्द से “लोहितादि-डाज्भ्यः क्यष्” इस सूत्र से “क्यष्” प्रत्यय करके विकल्प से “वा यषः” इस सूत्र से आत्मनेपद हुआ है ।

अलङ्कारः—यहाँ विद्युत् में कलत्र का आरोप शाब्द एवं मेघ में पतित्व का आरोप अर्थतः होने से “एकदेशविवर्ति-रूपक” नामक अलंकार है, एवं सामान्य के द्वारा विशेष का समर्थन होने से “अर्थान्तरन्यास” नामक अलंकार है और दोनों का अङ्गाङ्गिभाव होने से “संकर” नामक अलंकार है ॥ ३८ ॥

तस्मिन्काले नयनसलिलं योषितां खण्डितानां
शान्तिं नेयं प्रणयिभिरतो वर्त्म भानोस्त्यजाशु ।
प्रालेयास्त्रं कमलबदनात्सोऽपि हर्तुं नलिन्याः
प्रत्यावृत्तस्त्वयि कररुधि स्यादनल्पाभ्यसूयः ॥३९॥

अन्वयः—तस्मिन् काले प्रणयिभिः खण्डितानाम् योषिताम् नयनसलिलम् शान्तिम् नेयम् । भानोः वर्त्म आशु त्यज । सः अपि नलिन्याः कमलवदनात् प्रालेयास्त्रम् हर्तुम् प्रत्यावृत्तः त्वयि कररुधि अनल्पाभ्यसूयः स्यात् ।

व्याख्या—तस्मिन् = उपर्युक्ते, काले = समये, सूर्योदय-समय इत्यर्थः । प्रणयिभिः = रमणैः, खण्डितानाम् = नायिकाविशेषाणाम्, नयनसलिलम् = नेत्राम्बु अश्रुरित्यर्थः, शान्तिम् = प्रशमनम्, नेयम् = नेतव्यम् । रात्र्यन्ते प्रेमिणः अन्यथा