मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

१०८ मेघदूतम्

आरोप अर्थरूपक है अतः एकदेश विवर्तिरूपक एवं चतुर्थ चरण के वाक्यार्थ द्वारा ऊपर के तीनों चरणों के वाक्यार्थ का समर्थन होने से "अर्थान्तरन्यास" ये तीन अलंकार हैं । एवञ्च उपर्युक्त तीनों अलंकारों का अङ्गाङ्गि-भाव होने "संकर" अलंकार है ॥ ४१ ॥

त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसित—वसुधा-गन्धसंपर्करम्यः स्रोतो रन्ध्रध्वनितसुभगं दन्तिभिः पीयमानः । नीचैः वास्यत्युपजिगमिषोर्देवपूर्वं गिरि ते शीतो वायुः परिणमयिता काननोदुम्बराणाम् ॥४२॥

अन्वय —त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधा-गन्धसंपर्करम्यः स्रोतो रन्ध्रध्वनितसुभगम् दन्तिभिः पीययानः काननोदुम्बराणाम् परिणमयिता शीतो वायुः देवपूर्वं गिरिम् उपजिगमिषोः ते नीचैः वास्यति ।

व्याख्या—( हे मेघ ! ) त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसंपर्करम्य=त्वदवृष्टिवर्धितपृथवीगन्धसंस्पर्शसुरभिः, स्रोतो रन्ध्रध्वनितसुभगम्=शुण्डाग्रछिद्रशब्दसुन्दरम् यथा स्यात्तथा, दन्तिभिः=गजैः, पीयमानः=आघ्रायमाणः, काननोदुम्बराणाम् =वन्यहेमदुग्धकानाम्, परिणमयिता = परिपाकयिता, शीतः =हिमः, वायुः =पवनः, देवपूर्वम् = "देव" शब्दपूर्वकम्, गिरिम् = पर्वतम्, देवगिरि"-पर्वतमित्यर्थः, उपजिगमिषोः =यियासोः, ते=मेघस्य, नीचैः =शनैः, वास्यति=प्रापयिष्यतीत्यर्थः ।

शब्दार्थः—त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसित-वसुधा-गन्धसम्पर्करम्यः = तुम्हारे बरसने के कारण प्रसन्न पृथ्वी के संसर्ग से सुन्दर, स्रोतो रन्ध्रध्वनितसुभगम् = ( हाथी के ) शुण्ड के छिद्रों में शब्दपूर्वक जिसका सेवन सुन्दर प्रतीत होता है, दन्तिभिः =हाथियों के द्वारा, पीयमानः = सूँघा जाता, शीतः = ठंडी, वायुः = हवा, काननोदुम्बराणाम् =जंगली गूलरों को; परिणमयिता = पकाने वाली, देवपूर्वम् = जिसके पूर्व में "देव" शब्द है ऐसे, गिरिम् = पर्वत को ( देवगिरि को ) उपजिगमिषोः = जाने की इच्छा वाले, ते =तेरे, नीचैः =नीचे या धीरे, वास्यति =बहेगी ।