भारतकोश
मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

पृष्ठ 150, कुल 335 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 150

पूर्वमेघः १११

शब्दार्थःतत्र = वहां देवगिरि पर, नियत—वसतिम् = निश्चित निवास वाले, स्कन्दम् = कार्तिकेय को, पुष्पमेघीकृतात्मा = अपने-आपको फूल का मेघ बना कर, भवान् = तुम, व्योमगङ्गाजलार्द्रैः = आकाशगङ्गा के जल से सिक्त (भींगे हुए), पुष्पासारैः = फूलों की वृष्टि से, स्नपयतु = नहलाओ, तत् = वह, वासवीनाम् = इन्द्र की, चमूनाम् = सेनाओं की, रक्षाहेतोः = रक्षा के लिए, नवशशिभृता = नूतन चन्द्रधारी शंकर के द्वारा, हुतवहमुखे = अग्नि के मुख में, सम्भृतम् = एकत्रित किया गया, अत्यादित्यम् = सूर्य का अतिक्रमण करने वाला तेजः = तेज (ही है)। अर्थात् सूर्य की प्रतिमूर्ति ही है।

भावार्थः—हे मेघ ! तत्र देवगिरौ पुष्पमेघीकृत—विग्रहस्त्वं पुष्पसंपातैः कार्तिकेयमभिषिञ्चतु । सः स्कन्दः इन्द्रसम्बन्धिनीनां सैन्यानां रक्षणाय शंकरेण वह्निमुखे सञ्चितं तेज एवास्ति, शंकर-प्रतिमूर्ति एवास्तीति भावः ।

हिन्दी—( हे मेघ ! ) उस देवगिरि पर्वत पर, अपने-आपको फूल का मेघ बनाकर तुम, वहां निश्चित रूप से रहनेवाले कार्तिकेय को आकाशगङ्गा के जल से गीली पुष्पवृष्टि से नहलाना। वे (कार्तिकेय) इन्द्र की सेना की रक्षा के लिए अग्नि के मुख में शंकर द्वारा एकत्रित किये गये तेज हैं। अर्थात् शंकर की प्रतिमूर्ति ही है।

समासः—नियता वसतिर्यस्य स नियतवसतिः (बहु०), तम्। पुष्पाणां मेघः = पुष्पमेघः (ष० तत्०)। अपुष्पमेघः पुष्पमेघः यथा सम्पद्यते तथा कृतः पुष्पमेघीकृतः, तथाविधः आत्मा यस्य स पुष्पमेघीकृतात्मा (बहु०)। व्योम्नि गङ्गा व्योमगङ्गा ( स० तत्० ) तस्याः जलम् ( स० तत्० ), तेन आर्द्रः = व्योमगङ्गाजलार्द्राः (तृ० तत्०) तैः। पुष्पाणाम् आसारैः = पुष्पसारैः (ष० तत्०)। नवञ्चासौ शशी = नवशशी (कर्मधारय) तं बिभर्ति इति नवशशिभृत् तेन नवशशिभृता (उपपद०)। हुतस्य वहः = हुतवहः (ष० तत्०) हुतवहस्य मुखे = हुतवहमुखे (ष० तत्०)। आदित्यमतिक्रान्तमिति = अत्यादित्यम् (मयूरव्यंसका०)।

कोशः—पार्वतीनन्दनः स्कन्दनः, इत्यमरः। धारासम्पात आसारः,

८ मे० दू०