मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 152, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ेंपूर्वमेघः ११३
कुवलयदलप्रापि कर्णे करोति । हरशशिरुचा धौतापाङ्गम् पावकेः तम् मयूरम् पश्चात् अद्रिग्रहणगुरुभिः गर्जितैः नर्तयेथाः ।
व्याख्या—ज्योतिर्लेखावलयि=कान्तिराजिमण्डलयुक्तम्; गलितम्=स्रस्तम्, पतितमिति भावः । बर्हम् = पिच्छम्, भवानी = गौरी, पुत्रप्रेम्णा = सुतस्नेहेन, कुवलयदलप्रापि = नीलकमलपत्रप्राप्यम्, यथा स्यात्तथा, कर्णे = कर्णे, करोति = आदधाति । हरशशिरुचा = शिवशशित्विषा, धौतापाङ्गम् = धवलितनयन-प्रान्तम्, पावकेः = कार्तिकेयस्य, तम् = वर्णितम्, मयूरम् = बर्हिणम्, पश्चात् = स्कन्दाभिषेकानन्तरम्, अद्रिग्रहणगुरुभिः = देवगिरि-प्रतिध्वनिवद्विगुणितैः, गर्जितैः = स्तनितैः, नर्तयेथाः = नृत्यङ्कारय ।
शब्दार्थः—ज्योतिर्लेखावलयि = कान्तिवाली रेखाओं के मण्डल से युक्त; गलितम्=गिरे हुए, यस्य = जिसके, बर्हम् = पंख को, भवानी = पार्वती, पुत्र-प्रेम्णा = पुत्र-प्रेम के कारण, कुवलयदलप्रापि = नील कमल के पत्रों से युक्त, कर्णे = कान में, करोति = पहनती है । हरशशिरुचा = शंकरजी के मस्तकस्थ चन्द्रमा की कान्ति से, धौतापाङ्गम् = धुल गये हैं ( श्वेत हो गये हैं ) नेत्र कोरक जिसके, पावकेः = कार्तिकेय के, तम् = उस, मयूरम्=मोर को, पश्चात् = कार्तिकेय के अभिषेक के बाद, अद्रिग्रहणगुरुभिः = देवगिरि की प्रतिध्वनि से बढ़े हुए, गर्जितैः = गर्जनों से, नर्तयेथाः = नचाना ।
भावार्थः—हे मेघ ! स्कन्दाभिषेचनानन्तरं कान्तिपङ्क्ति-मण्डलान्वितं यस्य पिच्छं पार्वती सुतस्नेहेन नीलपद्मपत्रप्रापि श्रोत्रे धारयति, यस्यापाङ्गैः शिवशशि-चन्द्रिका-धवलितमस्ति- कार्तिकेयस्य तं मयूरं देवगिरिप्रतिध्वनि-वर्द्धितैः गर्जितैः नर्तयेथाः ।
हिन्दी—हे मेघ ! कार्तिकेय को पुष्पवृष्टि से नहला चुकने के बाद कान्ति वाली रेखाओं के मण्डलों से युक्त गिरे हुए जिसके पंख को पार्वती पुत्र-प्रेम से नीलकमल के पत्तों से युक्त कानों में पहनती हैं; एवं जिसकी आँखों की कनखियां शिवजी के चन्द्रमा की चन्द्रिका से श्वेत हो गयी हैं, कार्तिकेय के उस “मयूर” को देवगिरि के प्रतिध्वनि से बढ़े हुए गर्जन से नचाना ।