भारतकोश
मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

पृष्ठ 152, कुल 335 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 152

पूर्वमेघः ११३

कुवलयदलप्रापि कर्णे करोति । हरशशिरुचा धौतापाङ्गम् पावकेः तम् मयूरम् पश्चात् अद्रिग्रहणगुरुभिः गर्जितैः नर्तयेथाः ।

व्याख्या—ज्योतिर्लेखावलयि=कान्तिराजिमण्डलयुक्तम्; गलितम्=स्रस्तम्, पतितमिति भावः । बर्हम् = पिच्छम्, भवानी = गौरी, पुत्रप्रेम्णा = सुतस्नेहेन, कुवलयदलप्रापि = नीलकमलपत्रप्राप्यम्, यथा स्यात्तथा, कर्णे = कर्णे, करोति = आदधाति । हरशशिरुचा = शिवशशित्विषा, धौतापाङ्गम् = धवलितनयन-प्रान्तम्, पावकेः = कार्तिकेयस्य, तम् = वर्णितम्, मयूरम् = बर्हिणम्, पश्चात् = स्कन्दाभिषेकानन्तरम्, अद्रिग्रहणगुरुभिः = देवगिरि-प्रतिध्वनिवद्विगुणितैः, गर्जितैः = स्तनितैः, नर्तयेथाः = नृत्यङ्कारय ।

शब्दार्थः—ज्योतिर्लेखावलयि = कान्तिवाली रेखाओं के मण्डल से युक्त; गलितम्=गिरे हुए, यस्य = जिसके, बर्हम् = पंख को, भवानी = पार्वती, पुत्र-प्रेम्णा = पुत्र-प्रेम के कारण, कुवलयदलप्रापि = नील कमल के पत्रों से युक्त, कर्णे = कान में, करोति = पहनती है । हरशशिरुचा = शंकरजी के मस्तकस्थ चन्द्रमा की कान्ति से, धौतापाङ्गम् = धुल गये हैं ( श्वेत हो गये हैं ) नेत्र कोरक जिसके, पावकेः = कार्तिकेय के, तम् = उस, मयूरम्=मोर को, पश्चात् = कार्तिकेय के अभिषेक के बाद, अद्रिग्रहणगुरुभिः = देवगिरि की प्रतिध्वनि से बढ़े हुए, गर्जितैः = गर्जनों से, नर्तयेथाः = नचाना ।

भावार्थः—हे मेघ ! स्कन्दाभिषेचनानन्तरं कान्तिपङ्क्ति-मण्डलान्वितं यस्य पिच्छं पार्वती सुतस्नेहेन नीलपद्मपत्रप्रापि श्रोत्रे धारयति, यस्यापाङ्गैः शिवशशि-चन्द्रिका-धवलितमस्ति- कार्तिकेयस्य तं मयूरं देवगिरिप्रतिध्वनि-वर्द्धितैः गर्जितैः नर्तयेथाः ।

हिन्दी—हे मेघ ! कार्तिकेय को पुष्पवृष्टि से नहला चुकने के बाद कान्ति वाली रेखाओं के मण्डलों से युक्त गिरे हुए जिसके पंख को पार्वती पुत्र-प्रेम से नीलकमल के पत्तों से युक्त कानों में पहनती हैं; एवं जिसकी आँखों की कनखियां शिवजी के चन्द्रमा की चन्द्रिका से श्वेत हो गयी हैं, कार्तिकेय के उस “मयूर” को देवगिरि के प्रतिध्वनि से बढ़े हुए गर्जन से नचाना ।