मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

पूर्वमेघः ११५

व्याख्या—एनम् = पूर्वोक्तम्, शरवणभवम् = बाणतृणारण्यजातम्, देवम् = सुरम्, कात्तिकेयमिति भावः आराध्य = सम्पूज्य, वीणिभिः = वीणावद्भिः, सिद्धद्वन्द्वैः = सिद्धयुगलैः, जलकणभयात् = तोयविन्दुभीतेः, मुक्तमार्गः = उज्झिताध्वा, (सन्) उल्लङ्घिताध्वा = निस्तृतपथः, सुरभितनयाऽऽलम्भजाम् = गवालम्भनजाताम्, भुवि = अवनौ, स्रोतोमूर्त्या = नदीरूपेण, परिणताम् = परिवर्तिताम्, रन्तिदेवस्य = एतन्नामकस्य दशपुरनरेशस्य, कीर्तिम् = यशः, 'चर्मण्वती' नाम्नी नदीमित्यर्थः, मानयिष्यन् = सत्कुर्वन्; व्यालम्बयेथाः = अवतरेः ।

शब्दार्थः—एनम् = पहले कहे गये, शरवणभवम् = सरकण्डों के वन में उत्पन्न. देवम् = देवता की अर्थात् कार्तिकेय की, आराध्य = आराधना करके, वीणिभिः = वीणाधारी, सिद्धद्वन्द्वैः = सिद्धों के जोड़ों द्वारा, जलकणभयात् = जल-कण के भय से, त्यक्तमार्गः = जिसका मार्ग छोड़ दिया गया हैं, उल्लङ्घिताध्वा = जिसने अपना मार्ग तय कर लिया है (ऐसे तुम), सुरभितनयालम्भजाम् = गौओं के बलिदान से (गोमेधयज्ञ से), भुवि = पृथ्वी पर उत्पन्न, स्रोतोमूर्त्या = नदीरूप से, परिणताम् = परिणत, रन्तिदेवस्य = इस नाम के दशपुर के राजा के, कीर्तिम् = यश को, अर्थात् "चर्मण्वती" नदी को, मानयिष्यन् = सत्कृत करते हुए, व्यालम्बेथाः = नीचे उतरना ।

भावार्थः= हे मेघ ! पूर्ववर्णितं भगवन्तं कात्तिकेयं संपूज्य वीणावद्भिः सिद्धमिथुनैः तोयपतनभयात् परित्यक्तपथः अतिक्रान्ताध्वा (त्वम् ) दशपुरनरेशस्य यशोमूर्ति गवालम्भनोद्भूवां भूमौ नदीरूपेण परिणतां चर्मण्वतीं सत्कुर्वन् नीचैः अवतरेः ।

हिन्दी—हे मेघ ! पहले कहे गये कार्त्तिकेय की पूजा करके, वीणाधारी सिद्धयुगलों ने जिसका मार्ग छोड़ दिया है एवं जिसने मार्ग पार कर लिया है ( ऐसे तुम ) यज्ञ मे गौओं के बलिदान से उत्पन्न, पृथ्वी पर नदीरूप में परिणत रन्तिदेव नामक दशपुरनरेश की कीर्तिमूर्ति, "चर्मण्वती" का सत्कार करते हुए नीचे उतरना ।