मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

११६	मेघदूतम्

समासः— शरवणे भवो यस्य तम् = शरवण-भवम् (व्यधिकरण) । जलस्य कणाः = जलकणाः (ष० तत्०) तेभ्यः भयात् = जलकणभयात् (ष० तत्०) । त्यक्तः मार्गो यस्य सः त्यक्तमार्गः (बहुव्री०) । उल्लङ्घितोऽध्वा येन सः = उल्लङ्घिताध्वा (बहुव्री०) । सुरभेः तनयाः = सुरभितनयाः (ष० तत्०) तासाम् आलम्भनम् सुरभितनयालम्भनम् (ष० तत्०) तस्मात् जाताम् = सुरभितनयालम्भजाम् (ष० तत्०) । स्रोतसः मूर्तिः = स्रोतोमूर्तिः (ष० तत्०) तया ।

कोशः— शरो बाणे बाणतृणे, इति शब्दार्णवः । शरजन्मा षडाननः, इत्यमरः । अयनं वर्त्ममार्गाध्व, इत्यमरः । सुरभिर्गवि च स्त्रियाम्, इत्यमरः ।

टिप्पणी— शरवणभवम्—भवनं भवं = "भू" धातु से "ऋदोरप्" इस सूत्र से धातु के उकारान्त होने के कारण अप् प्रत्यय किया गया है । शरवण= पद-घटक "वन" शब्द के नकार को "प्रविरन्तः शरेक्षुप्लक्षाऽऽम्रकाकर्ष्यखदिर-पीयूषक्षाम्योऽसंज्ञायामपि" इस सूत्र से णत्व हो गया है । वीणिभिः—वीणा अस्त्येषामिति "वणितः" यां "वीणा" शब्द से "व्रीह्यादिभ्यश्च" इस सूत्र से "इनि" प्रत्यय करके "वीणिन्" शब्द बना है । उल्लङ्घितः—"उद्" उपसर्ग पूर्वक 'लघि' धातु से कर्म में 'क्त' प्रत्यय करके इडादि करके "उल्लङ्घित" शब्द निष्पन्न होता है । मानयिष्यन्—णिजन्त "मानि" धातु के लृट् लकार के शतृ प्रत्ययान्त उक्त शब्द है । व्यालम्बेथाः—"वी" एवं "आङ्" उपसर्गपूर्वक "लवि" धातु के लिङ् लकार के मध्यमपुरुष के एकवचन का यह रूप है । रन्तिदेवः—प्राचीन समय में भरतवंश में उत्पन्न संस्कृति के पुत्र "रन्तिदेव" थे । यह दशपुर के राजा थे । ये बहुत बड़े याज्ञिक, दानी एवं प्रतापी थे । इन्होंने ही कबूतर की प्राणरक्षा के लिए अपना मांस काटकर बाज को दिया था ।

अलङ्कारः— यहाँ कीर्ति में एवं चर्मण्वती नदी में भेद होने पर भी अभेदेन वर्णन होने के कारण "अतिशयोक्ति" नामक अलङ्कार है ॥ ४५ ॥

त्वय्यादातुं जलमवनते शार्ङ्गिणो वर्णचौरे
तस्याः सिन्धोः पृथुमपि तनुं दूरभावात्प्रवाहम् ।