मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

पूर्वमेघः १२१

श्रीमूषाम्—श्रियं मुष्णन्ति इति "श्रीमूट्" तेषाम् । यहाँ स्तेयार्थक "मुष्" धातु से क्विप् प्रत्यय किया जाता है परन्तु उसका सर्वापहारी लोप हो जाता है।

पात्रीकुर्वन्—"अपात्रं पात्रं यथा सम्पद्यते" इस विग्रह में "पात्र" शब्द से अभूततद्भाव अर्थ में "च्वि" प्रत्यय करके "कृ" का अनुप्रयोग करके शतृ प्रत्यय लाकर "पात्रीकुर्वन्" ऐसा रूप बनाया जाता है।

अलङ्कारः—यहाँ कुन्द पुष्प सफेद, उसी तरह दशपुर-वधुओं के नेत्र भी सफेद, एवं उस फूल पर भ्रमर काला है, उसी तरह आंखों की पुतलियाँ भी काली हैं, इसलिए यहाँ "उपमा" अलङ्कार है ॥ ४७ ॥

ब्रह्मावर्तं जनपदमथच्छायया गाहमानः क्षेत्रं क्षत्रप्रधन-पिशुनं कौरवं तद्भजेथाः । राजन्यानां शितशरशतैर्यत्र गाण्डीव-धन्वा धारापातैस्त्वमिव कमलान्यभ्यवर्षन्मुखानि ॥ ४८ ॥

अन्वयः—'अथ ब्रह्मावर्तम्' जनपदम् छायया गाहमानः क्षत्रप्रधनपिशुनम् तत् कौरवं क्षेत्रम् भजेथाः । यत्र गाण्डीवधन्वा शितशर-शतैः राजन्यानाम् मुखानि धारा-पातैः कमलानि त्वम् इव अभ्यवर्षत् ।

व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, ब्रह्मावर्तम् = ब्रह्मावर्तनामानम् जनपदम् = देशम्, छायया = अनातप-मण्डलेन, गाहमानः = प्रविशन्, क्षत्रप्रधनपिशुनम् = राजन्य-रण सूचकम्, तत् = प्रसिद्धम्, कौरवम् = कुरुसम्बन्धि, क्षेत्रम् = स्थानम्, कुरुक्षेत्र-मित्यर्थः, भजेथाः = गच्छेः । यत्र = कुरुक्षेत्रे, गाण्डीवधन्वा = अर्जुनः । शित-शर-शतैः = अत्यन्ततीक्ष्णबाणसहस्रैः, राजन्यानाम् = नृपानाम्, योद्धानामिति भावः । मुखानि = वदनानि, धारापातैः = आसारैः, कमलानि = पद्मानि, त्वम् = मेघः, इव = यथा, अभ्यवर्षत् = अभिमुखं दृष्टवान्, बाणप्रहारैः शिरांसि पातयामासेत्यर्थः ।

शब्दार्थः—अथ = पश्चात्, ब्रह्मावर्तम् = ब्रह्मावर्त नामक, जनपदम् = देश को, छायया = छायारूप से, गाहमानः = प्रविष्ट होता हुआ, क्षत्रप्रधनपिशुनम् = क्षत्रियों के युद्ध को सूचित करने वाले, तत् = उस प्रसिद्ध, कौरवम् = कुरुवंशियों के, क्षेत्रं = स्थान को अर्थात् कुरुक्षेत्र को, भजेथाः = प्राप्त करना । यत्र = जहाँ गाण्डीव-