मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

पूर्वमेघः १३९

इन्दुशेखरस्य, शिवस्येत्यर्थः, चरणन्यासम्=पादचिह्नम्, भक्तिनम्रः=भक्त्या-वनतः, (सन् ) परीयाः=प्रदक्षिणां कुर्याः, यस्मिन् = पदन्यासे, दृष्टे=अवलोकिते, उद्भूतपापाः=मुक्तकिल्बिषाः, (सन्तः) श्रद्दधानाः=भक्ताः, करणविगमात् = शरीरत्यागात्, ऊर्ध्वम्, अनन्तरम्, स्थिरगणपदप्राप्तये=स्थायिप्रमथस्थानलब्धये, संकल्पन्ते=समर्थाः भवन्ति ।

शब्दार्थः—तत्र=उस हिमालय पर, दृषदि=(किसी) पत्थर पर, व्यक्तम्=स्पष्ट, शश्वत्=स्थायी, सिद्धैः=सिद्धों के द्वारा, उपचितबलिम्=जिसकी पूजा की गयी है ऐसे, अर्धेन्दुमौलेः=शिवजी के, चरणन्यासम्=चरणचिह्न को, भक्तिनम्रः=भक्ति से झुक कर, परीयाः=प्रदक्षिणा करना, यस्मिन्=जिस चरणचिह्न के, दृष्टे=दीखने पर, उद्भूतपापाः=निष्पाप होकर, श्रद्दधानाः=भक्तगण, करणविगमात्=शरीर त्यागने के, ऊर्ध्वम्=पश्चात्, स्थिरगणपदप्राप्तये=शिवजी के गणों के स्थायी स्थान की प्राप्ति के लिए, सङ्कल्पन्ते=समर्थ होते हैं।

भावार्थः—हे मेघ ! तत्र हिमालये कस्मिंश्चित् पाषाणे स्पष्टं स्थायि सिद्धैः रचितपूजाविधिं शिवस्य चरणचिह्नं भक्तिविनम्रः सन् प्रदक्षिणां कुर्याः । यस्मिन्नवलोकिते भक्ताः निष्कल्मषाः सन्तः शिव-प्रमथेषु स्थायिस्थानं प्राप्तुं समर्थाः भवन्ति ।

हिन्दी—हे मेघ ! किसी पत्थर पर स्पष्ट, स्थायी तथा सिद्धों ने जिसकी पूजा कर ली है ऐसे शिवजी के चरणचिह्न की प्रदक्षिणा, भक्ति से विनम्र होकर करना । जिस चरणचिह्न के देखने पर भक्तलोग शिवजी के गणों में स्थायी स्थान प्राप्त करने में समर्थ होते हैं।

समासः—चरणयोः न्यासः चरणन्यासः ( ष० तत्० ) तम् । उपचितः बलिय॑स्य तम् उपचितबलिम् (बहु०) तस्य । अर्धश्चासौ इन्दुः अर्धेन्दुः (कर्म०) अर्धेन्दुः मौलौ यस्य सः अर्धेन्दुमौलिः ( बहु० ) तस्य । उद्भूतानि पापानि येषान्ते उद्भूतपापाः ( कर्म० ) । गणानां पदं गणपदम् ( ष० तत्० ) स्थिरञ्च