मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

१४० | मेघदूतम्

तत् गणपदम् = स्थिरगणपदम् ( कर्म० ) तस्य प्राप्तिः स्थिरगणपदप्राप्तिः ( ष० तत्० ) तस्मै ।

कोशः— सिद्धिर्निष्पत्तियोगयोः, इति विश्वः । बलिः पूजोपहारयोः, इति यादवः । अधः खण्डे समेंऽशके, इति विश्वः । करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रिये-ष्वपि, इत्यमरः । गणः प्रमथसंख्योद्याः, इति वैजयन्ती । पापं किल्बिषं कल्मषम् इत्यमरः ।

टिप्पणी—व्यक्तम्— "वि" उपसर्गपूर्वक "अञ्जू" धातु से कर्ता में "क्त" प्रत्यय करके "व्यक्त" ऐसा रूप बनता है । शश्वत्— यह अव्यय है । परीयाः— "परि" उपसर्गपूर्वक गत्यर्थक "इण्" धातु के लिङ् लकार के मध्यमपुरुष के एकवचन का यह रूप है । न्यासः— "नि" उपसर्गपूर्वक "अस्" धातु के भाव में "घञ्" प्रत्यय करके "न्यास" ऐसा रूप बनता है । करण-विगमादूर्ध्वम्— यहाँ "ऊर्ध्वं" शब्द जो दिशावाची है, के आगे रहने के कारण करणविगम शब्द से "अन्यारादितरर्तेदिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते" इस सूत्र से पञ्चमी हुई है ॥ ५५ ॥

शब्दायन्ते मधुरमनिलैः कीचकाः पूर्यमाणाः
संसक्ताभिस्त्रिपुरविजयो गीयते किन्नरीभिः ।
निर्ह्रादिस्ते मुरज इव चेत्कन्दरेषु ध्वनिः स्यात्
संगीतार्थो ननु पशुपतेस्तत्र भावी समग्रः ॥ ५६ ॥

अन्वयः— अनिलैः पूर्यमाणाः कीचकाः मधुरम् शब्दायन्ते संसक्ताभिः किन्नरीभिः त्रिपुरविजयः गीयते कन्दरेषु ते निर्ह्रादः मुरजे ध्वनिः इव स्यात् तत्र पशुपतेः समग्रः संगीतार्थः भावी ननु ।

व्याख्या— (हे मेघ !) अनिलैः = पवनैः, पूर्यमाणाः = पूरिताः, कीचकाः = वेणुविशेषा, मधुरम् = श्राव्यम्, शब्दायन्ते = स्वनन्ति, संसक्ताभिः = संयुक्ताभिः किन्नरीभिः = किन्नरकामिनीभिः, त्रिपुरविजयः = त्रिपुरासुरवधः, गीयते = स्तूयते, कन्दरेषु = गुहासु, ते = मेघस्य, निर्ह्रादः = निर्घोषः, मुरजे = मृदंगे,