मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

पूर्वमेघः १४१

ध्वनिः = शब्दः, इव = यथा, स्यात् = भवेत्, तत्र = चरणन्याससमीपम्, पशुपतेः = शिवस्य, संगीतार्थः = संगीतवस्तु, समग्रः = सम्पूर्णः, भावी = भविष्यति, ननु = खलु ।

शब्दार्थः—(हे मेघ!) अनिलैः = पवन के द्वारा, पूर्यमाणाः = जिनके छिद्र भर दिये गये हैं वे, कीचकाः = वेणु विशेष, मधुरम् = कर्णप्रिय, शब्दायन्ते = ध्वनि करते हैं, संसक्ताभिः = (आपस में) मिली हुई, किन्नरीभिः = किन्नर वधुओं के द्वारा, त्रिपुरविजयः = त्रिपुरासुर का वध, गीयते = गाया जाता है, कन्दरेषु = गुफाओं में, ते = तुम्हारा, निर्ह्रादः = निर्घोष, मुरजे = मृदंगपर, ध्वनिः = शब्द की, इव = तरह, स्यात् = (यदि) होगा (तो) तत्र = तब, पशुपतेः = शिवजी का, संगीतार्थः = संगीत वस्तु, समग्रः = सम्पूर्ण, भावी = हो जाएगा, ननु = अवश्य ।

भावार्थः—हे मेघ! वायुपूरिताः कीचकाः कर्णप्रियं शब्दं कुर्वन्ति । संयुक्ताः किन्नरवनिताः शिवस्य त्रिपुरविजयं गायन्ति । गुहासु तव निर्घोषः मृदंगे ध्वनिरिव यदि भवेत् तर्हि शंकरस्य संगीतार्थः सम्पूर्णो भविष्यति ।

हिन्दी—(हे मेघ!) वायु से भरे कीचक (वेणु विशेष) कर्णप्रिय शब्द कर रहे हैं, आपस में मिली किन्नरियां शिवजी के मयनिर्मित त्रिपुरविजय का गान करती हैं, कन्दराओं में यदि तुम्हारा निर्घोष मृदंग की ध्वनि के समान हो जाए तो शिवजी का संगीत सम्पूर्ण हो जाएगा ।

समासः—त्रीणि पुराणि यस्य स त्रिपुरः (बहु०) वा त्रयाणां पुराणां समाहारः त्रिपुरम् (समाहारद्विगुः) । त्रिपुरस्य विजयः = त्रिपुर-विजयः (ष० तत्०) पशूनां पतिः पशुपतिः (ष० तत्०) तस्य, संगीतस्य अर्थः संगीतार्थः (ष० तत्०) ।

कोशः—कीचको दैत्यभेदे स्याच्छुष्कवंशे द्रुमान्तरे, इति विश्वः । दरी तु कन्दरो वास्त्री, इत्यमरः । तौर्यत्रिकं तु संगीतं न्यायारम्भे प्रसिद्धके । तूर्याणां त्रितये च, इति शब्दार्णवः । तौर्यत्रिकं नृत्यगीतं वाद्यनाट्यमिदं त्रिषु, इत्यमरः । अथोऽभिधेये रैवस्तु प्रयोजननिवृत्तिषु, इत्यमरः ।