मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 182, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ेंपूर्वमेघः १४३
अन्वयः—प्रालेयाद्रेः उपतटम् तान् तान् विशेषान् अतिक्रम्य हंसद्वारम् भृगुपतियशोवर्त्म यत् क्रौञ्चरन्ध्रम् तेन बलि-नियमनाऽभ्युद्यतस्य विष्णोः श्यामः पाद इव तीर्यगायामशोभी उदीचीम् दिशम् अनुसरेः ।
व्याख्याः—(हे मेघ !) प्रालेयाद्रेः=हिमालयस्य, उपतटम्=तटस्य समीपे, तान् तान्, विशेषान् =प्रसिद्धान्, पदार्थान्, अतिक्रम्य =उल्लङ्घ्य, हंसद्वारम्= चक्राङ्गद्वारम्, भृगुपतियशोवर्त्म =परशुराम-कीर्तिमार्गम्, यत् क्रौञ्चरन्ध्रम् = यत्क्रौञ्चाख्य-विलम्, तेन=विलेन, बलिनियमनाभ्युद्यतस्य=बलिनिबन्धनोत्सुकस्य, विष्णोः=वामनस्य, श्यामः=कृष्णः, पादः इव =चरण इव, तिर्यगायाम-शोभी =तिरश्चीनदैर्घ्यशोभी (सन् त्वम्) उदीचीम् =उत्तराम्, दिशम् = आशाम्, अनुसरेः=अनुगच्छ ।
शब्दार्थः—( हे मेघ ! ) प्रालेयाद्रेः=हिमालय के, उपतटम् =तटों के समीप, तान्-तान् विशेषान् =उन-उन विशेष प्रसिद्ध पदार्थों को, अतिक्रम्य =लांघ-कर, हंसद्वारम् =हंसों का मार्ग, भृगुपतियशोवर्त्म =परशुराम के यश का मार्ग, यत् =जो, क्रौञ्चरन्ध्रम् =पर्वत के क्रौञ्चनामक विवर, तेन =उस विवर से, बलिनियमनाभ्युद्यतस्य =बलि को वश करने में तत्पर, विष्णोः =वामनावतार भगवान् विष्णु के, श्यामः =कृष्ण वर्ण के, पादः =चरण की, इव =तरह तिर्यंगायामशोभी =टेढ़ा लम्बा होने के कारण सुन्दर लगने वाले, ( तुम ) उदीचीम् =उत्तर, दिशम् =दिशा को, अनुसरेः =चले जाना ।
भावार्थः—हे मेघ ! हिमालयतट-निकटे दर्शनीयान् पदार्थान् दृष्ट्वा हंसद्वारेण, परशुराम-यशः-सूचकेन क्रौञ्चाख्यपर्वतविलेन त्वम् बलिनिबन्धन-तत्परस्य वामनस्य वक्रदीर्घश्याम-पाद इव शोभायमानः सन् उत्तरां दिशम् गच्छ ।
हिन्दी—( हे मेघ ! ) हिमालय पर्वत के किनारे उन प्रसिद्ध पदार्थों को देखकर मानसरोवर जाने वाले हंसों के मार्गभूत, परशुराम की कीर्ति के सूचक "क्रौञ्च" नामक पर्वत के छिद्र से, बलि को वश करने में तत्पर भगवान् वामन के श्याम रंग के पैर के समान टेढ़ा और विस्तृत से शोभायमान तुम उत्तर दिशा को चले जाना ।
मे० दू० १०