मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 185, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ें१४६ मेघदूतम्
भावार्थः—(हे मेघ !) क्रौञ्चबिलान्निर्गत्य ऊर्ध्वं च गत्वा, रावणबाहूद्गार-प्रस्थितशृङ्ग सन्धेः देवल्लनामुकुरभूतस्य कैलासस्य आगन्तुको भवेः। यः कैलासः श्वेतपद्मवदुज्जवलैः शृङ्गोच्चैराकाशमभिव्याप्य पुञ्जीभूतः शिवस्य अट्टहास इव वर्तमानोऽस्ति।
हिन्दी—(हे मेघ !) क्रौञ्चबिल से बाहर निकलने के बाद ऊपर जाकर, रावण ने अपनी भुजाओं के आलिंगन से जिसकी चोटियों की सन्धि को ढीला कर दिया और देवाङ्गनाओं के लिए दर्पण के समान है उस कैलास पर्वत का अतिथि बनना। जो कैलास पर्वत कमल के समान अपनी उजली ऊँची चोटियों से आकाश को व्याप्त कर शिवजी के पुञ्जीकृत अट्टहास के समान विद्यमान है।
समासः—दशमुखानि यस्य सः दशमुखः (बहु०), दशमुखस्य भुजाः = दशमुखभुजाः (ष० तत्०) तैः उच्छ्वासिताः दशमुखभुजोच्छ्वासिताः (तृ० तत्०) प्रस्थसन्धयो यस्य सः दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसन्धिः (बहु०) तस्य। तिस्रो दशाः येषान्ते = त्रिदशाः (बहु०) तेषां वनिताः = त्रिदशवनिताः (ष० तत्०) तासां दर्पणः = त्रिदशवनितादर्पणः (ष० तत्०) तस्य। शृङ्गाणाम् उच्च्रायैः = शृङ्गोच्छ्रायैः (ष० तत्०) कुमुदानीव विशदाः = कुमुदविशदाः (उपमान कर्म०) तैः, दिने-दिने इति = प्रतिदिनम् (अव्ययीभावः)। त्रीणि अम्बकानि यस्य सः = त्र्यम्बकः (बहु०) त्रयाणाम् (लोकानाम्) अम्बकः (पिता) त्र्यम्बकः (ष० तत्०) त्रीन् (वेदान्) अम्बते (उच्चार्यते) इति त्र्यम्बः त्र्यम्ब एव त्र्यम्बकः स्वार्थे कन् (द्वि० तत्०)।
कोशः—अमरा निर्जरादेवास्त्रिदशा विबुधाः सुराः, इत्यमरः। विरूपाक्षस्त्रिलोचनः, इत्यमरः। अट्टावतिशयक्षोभो, इति यादवः। विशदश्वेतपाण्डुराः, इत्यमरः।
टिप्पणी—गत्वा—"गम्" धातु से "क्त्वा" प्रत्यय करके गत्वा बनाया जाता है। दशमुखभुजोच्छ्वासित०—वाल्मीकि रामायण में एक कथा आती है कि रावण एक बार बल के मद से मदान्ध होकर कैलास पर्वत को लंका में उठा ले जाने की इच्छा से उसे भुजाओं से उखाड़ने लगा। रावण के इस तरह करने से कैलास पर रहने वाले सभी जीव-जन्तु विकल से होने लगे, अधिक क्या