मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

पूर्वमेघः १४५

अलङ्कारः—‘‘यशोवर्त्म’’ यहां तो रूपक अलंकार है एवं ‘‘विष्णोः पाद- इव’’ यहां श्रौती उपमा है एवञ्च दोनों का अङ्गाङ्गिभाव रहने से संकर अलंकार है ॥ ५७ ॥

गत्वा चोर्ध्वं दशमुखभुजोच्छ्वासित-प्रस्थ-सन्धेः कैलासस्य त्रिदश-वनितादर्पणस्यातिथिः स्याः । शृङ्गोच्छ्रायैः कुमुदविशदैर्यो वितत्य स्थितः खं राशीभूतः प्रतिदिनमिव त्र्यम्बकस्याट्टहासः ॥५८॥

अन्वयः—ऊर्ध्वं च गत्वा दशमुखभुजोच्छ्वासित-प्रस्थ-सन्धेः त्रिदशवनि- तादर्पणस्य कैलासस्य अतिथिः स्याः । यः कुमुदविशदैः शृङ्गोच्छ्रायैः खं वितत्य प्रतिदिनम् राशीभूतः त्र्यम्बकस्य इव स्थितः ।

व्याख्या—( हे मेघ ! ) ऊर्ध्वं च = उपरि च, गत्वा = प्राप्य, दशमुखभुजो- च्छ्वासितप्रस्थसन्धेः = रावणबाहुालिङ्गितसानुसन्धेः, त्रिदशवनितादर्पणस्य = देवललनामुकुरस्य, कैलासस्य = शिवाद्रेः, अतिथिः = आगन्तुकः, स्याः = भवेः । यः = कैलासः, कुमुदविशदैः = श्वेतपद्मधवलैः, शृङ्गोच्छ्रायैः = शिखरोन्नत्यैः, खम् = नभः, वितत्यः = व्याप्य, प्रतिदिनम् = दिने-दिने, राशीभूतः = पुञ्जीभूतः, त्र्यम्बकस्य = शङ्करस्य, अट्टहास इव = अतिहास इव, स्थितः = विद्यमानो वर्तते इति भावः ।

शब्दार्थः—ऊर्ध्वं च = और ऊपर, गत्वा = जाकर, दशमुखभुजोच्छ्वासित- प्रस्थसन्धेः = रावण की भुजाओं के आलिङ्गन से वियोजित शिखर सन्धि वाले, त्रिदशवनितादर्पणस्य = देवताओं की स्त्रियों के लिए दर्पण के समान; कैलासस्य = कैलास पर्वत का, अतिथिः = आगन्तुक, स्याः = होना । यः = जो कैलास पर्वत; कुमुदविशदैः = कमल के समान श्वेत, शृङ्गोच्छ्रायैः = चोटियों की ऊँचाई से, खम् = आकाश को, वितत्य = व्याप्त कर, प्रतिदिनम् = प्रतिदिन, राशीभूतः = एकत्रित, त्र्यम्बकस्य = शिवजी के, अट्टहास इव = ठहाका ( जोर की हँसी )-सा, स्थितः = स्थित है ।