मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

१४८ | मेघदूतम्

गौरस्य = छिन्नहस्तिदन्त—वच्छुभ्रस्य, तस्य = पूर्वोक्तस्य, अद्रेः = पर्वतस्य, कैलासस्येतिभावः । मेचके = श्यामे, वाससि = वस्त्रे, असंन्यस्ते = अपरित्यक्ते, स्कन्धस्थापित इत्यर्थः, हलभृत इव = बलरामस्येव, स्तिमित-नयनप्रेक्षणीयाम् = निश्चलनयनदर्शनीयाम्, भवित्रीम् = भाविनीम्, शोभाम् = श्रियम्, उत्पश्यामि = तर्कयामि ।

शब्दार्थ:— स्निग्धभिन्नाञ्जनाऽऽभे = पीसे गये चिकने सुरमे के समान कान्ति वाले, त्वयि = तुम्हारे, तटगते = समीप जाने पर, सद्यः-कृत्तद्विरद-दशनच्छेदगौरस्य = तुरन्त काटे गये हाथी के दाँत के समान उजले, तस्य = उस, अद्रेः = पर्वत के (कैलास के), मेचके = काले, वाससि = कपड़े के, असंन्यस्ते = नहीं छोड़ने पर अर्थात् कन्धे पर रखने पर, हलभृतः इव = बलराम के समान; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम् = निश्चल नयन से देखने योग्य, भवित्रीम् = होने वाली, शोभाम् = सुन्दरता की, उत्पश्यामि = संभावना (मैं) करता हूँ ।

भावार्थ:— आर्य मेघ ! चिक्कणमर्दितकज्जलशोभे त्वयि कैलाससमीपगते सति तत्क्षणकृत्तहस्तिदन्तवच्छुक्लस्य तस्य कैलासपर्वतस्य श्यामवसनन्यस्तस्कन्धस्य बलरामस्य निश्चलनयनदर्शनीयां शोभां तर्कयामि ।

हिन्दी— चिकने सुरमे की चमक के समान चमक वाले तुम्हारे समीप जाने पर तुरन्त काटे गये हाथी के दाँत के समान उजले उस कैलास पर्वत की सुन्दरता का कंधे पर रखे काले कपड़े से होने वाली बलराम की निश्चल आँखों से देखने योग्य शोभा के समान मैं संभावना करता हूँ ।

समास:— स्निग्धं च तद्भिन्नम् = स्निग्ध-भिन्नम् (कर्म०) स्निग्धभिन्नञ्च तदञ्जनम् = स्निग्धभिन्नाञ्जनम् (कर्म०) तस्येव आभा यस्य स स्निग्धभिन्नाञ्जनाऽभः (बहु०) तस्मिन् । तटंगतः = तटगतः (द्वि तत्०) तस्मिन् । द्वौ रदौ यस्य स द्विरदः (बहु०) द्विरदस्य दशनः = द्विरददशनः (ष० तत्०) सद्यः कृत्तः = सद्यः कृत्तः ( सुप्सुपेति समासः ) सद्यः कृत्तश्चासौ द्विरददशनः = सद्यः कृत्तद्विरददशनः (कर्म०) तस्याच्छेदः (ष० तत्०) तदिव गौरः = सद्यः कृत्तद्विरददशनच्छेदगौरः (उपमानकर्मधारयः) तस्य । स्तिमिते च ते नयने = स्तिमितनयने (कर्मधारयः) ताभ्यां प्रेक्षणीयाम् = स्तिमित-नयन-प्रेक्षणीयाम् (तृ० तत्०) ।