भारतकोश
मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

पृष्ठ 188, कुल 335 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 188

पूर्वमेघः १४९

**कोशः—**चिक्कणं मसृणं स्निग्धम्, इत्यमरः । सद्यः सपदि तत्क्षणे, इत्यमरः । रदना दशना दन्ताः, इत्यमरः । कृष्णे नीलासितश्यामकालस्यामल-मेचकाः, इत्यमरः । स्कन्धोभुजशिरोऽस्त्री, इत्यमरः ।

टिप्पणी—स्निग्धः—“स्निह्” धातु से “क्त” प्रत्यय करके स्निग्ध ऐसा रूप निष्पन्न किया जाता है । स्निग्धभिन्नाञ्जने यहां ‘सप्तमी विशेषणे बहुव्रीहौ’ इस सूत्र के “सप्तमी” पद से ज्ञापित व्यधिकरण बहुव्रीहि समास हुआ है । **कृत्तः=**कृत् धातु से “क्त” प्रत्यय करके “कृत्तः” ऐसा शब्द निष्पन्न होता है । **हलभृतः=**बिभर्तीति “भृञ्” भरण अर्थ में विद्यमाने “भृ” (ञ्) धातु से ‘क्विप्’ प्रत्यय करके “भृत्” ऐसा रूप निष्पन्न होता है । हलं विभर्ति इति हलभृत् यहाँ “उपपद समास” हुआ है ।

**अलङ्कारः—**यहाँ कज्जल की तुलना मेघ से और काले वस्त्र से भी मेघ की तुलना की गयी है एवं हिमालय की तुलना बलराम से की गयी है अतः उपमा अलङ्कार है ।। ५९ ।।

हित्वा तस्मिन् भुजग-वलयं शम्भुना दत्तहस्ता क्रीडा-शैले यदि च विचरेत्पाद-चारेण गौरी । भङ्गी-भक्त्या विरचित-वपुःस्तम्भितान्तर्जंलौघः सोपानत्वं कुरु मणितटा—रोहणायाग्रयायी ॥६०॥

**अन्वयः—**तस्मिन् क्रीडाशैले शम्भुना भुजग-वलयम् हित्वा दत्तहस्ता गौरी पादचारेण विचरेत् यदि अग्रयायी स्तम्भिताऽन्तर्जलौघः भङ्गीभक्त्या विरचितवपुः मणितटाऽरोहणाय सोपानत्वम् कुरु ।

**व्याख्या—तस्मि=**पूर्वोक्ते, **क्रीडाशैले=**केलि-पर्वते कैलास इति यावत् । **शम्भुना=**शिवेन, **भुजगवलयम्=**अहिकङ्कणम्, **हित्वा=**परित्यज्य, **दत्तहस्ता=**कराऽवलम्बा, ( सती ) **गौरी=**पार्वती, **पादचारेण=**चरणःसंचारेण, **विचरेत्=**चलेत्, **यदि=**चेत् ( तर्हि ) **अग्रयायी=**अग्रेसरः, **स्तम्भितान्तर्जलौघः=**अवरुद्धाभ्यन्तरतोयवेगः, **भङ्गीभक्त्या=**पर्वरचनया, **विरचितवपुः=**निर्मितशरीरः,