मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

पूर्वमेघः	१५१

टिप्पणी—क्रीडाशैले—कैलास पर्वत को क्रीडापर्वत कहने में शम्भुरहस्य का उक्त श्लोक प्रमाण है—

कैलाशः कनकाद्रिश्च मन्दरो गन्धमादनः।
क्रीडार्थं निर्मिताः शम्भोर्देवैः क्रीडाद्रयोऽभवन्॥

पादचारः—चरणं चारः=गत्यर्थक “चर्” धातु के भाव में “हलश्च” इस सूत्र से घञ् प्रत्यय करके “चार” ऐसा शब्द निष्पन्न होता है। अग्रयायी—अग्रे यातीति तच्छीलः इस विग्रह में अग्र उपपदपूर्वक गत्यर्थक “या” धातु से “णिनि' प्रत्यय करके वृद्ध्यादि करके “अग्रयायी” ऐसा रूप बनता है। भक्तिः—"भज्” धातु से क्तिन् प्रत्यय करके “भक्ति” ऐसा शब्द बनता है। विरचितम्—"वि" उपसर्गपूर्वक “रच्” धातु से कर्म में “क्त” प्रत्यय करके “विरचितम्” ऐसा रूप निष्पन्न होता हैं। आरोहणम्—“आङ्” उपसर्गपूर्वक “रुह्” धातु से “ल्युट्” प्रत्यय करके “आरोहणम्” ऐसा रूप बनाया जाता है।

अलङ्कारः—यहाँ भुजंग में वलय का आरोप किया गया है अतः “रूपक” अलङ्कार है॥ ६०॥

तत्रावश्यं वलयकुलिशोद्घट्टनोद्गीर्णतोयं
नेष्यन्ति त्वां सुरयुवतयो यन्त्रधारागृहत्वम्।
ताभ्यो मोक्षस्तव यदि सखे! घर्मलब्धस्य न स्यात्
क्रीडालोलाः श्रवणपरुषैः गर्जितैर्भाययेस्ताः ॥६१॥

अन्वयः—तत्र अवश्यम् सुरयुवतयः वलयकुलिशोद्घट्टनोद्गीर्णतोयम् त्वाम् यन्त्रधारागृहत्वम् नेष्यन्ति। हे सखे! घर्मलब्धस्य तव ताभ्यः मोक्षः न स्यात् क्रीडालोलाः ताः ताः श्रवणपरुषैः भाययेः।

व्याख्या—(हे मेघ!) तत्र = कैलासे, अवश्यम् = नूनम्, सुरयुवतयः = देवललनाः, वलयकुलिशोद्घट्टनोद्गीर्णं तोयम् = कङ्कणकोटिताडनोत्सृष्टजलम्, त्वाम् = मेघम्, यन्त्रधारागृहत्वम् = कृत्रिमधारागेहत्वम्, नेष्यन्ति = प्रापयिष्यन्ति। हे सखे! = हे मित्र! घर्मलब्धस्व = आतपप्राप्तस्य, तव = मेघस्य, ताभ्यः = देवयुवतिभ्यः, मोक्षः = मुक्तिः, न स्यात् = न भवेत् (चेत्) “तर्हि” क्रीडालोलाः =