मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

१५२ | मेघदूतम्

केलिचपलाः, ताः=सुरयुवतीः, श्रवणपरुषैः=कर्णकटुभिः, गर्जितैः=स्तनितैः, भाभयेः=त्रासयेः।

शब्दार्थः— (हे मेघ !) तत्र = वहाँ कैलास पर, अवश्यम्=निश्चय ही। सुरयुवतयः=देवाङ्गनाएँ, वलयकुलिशोद्घट्टनोद्गीर्णतोयम्=कङ्कणों के अग्रभाग के प्रहार से जल उगलते हुए, त्वाम्=तुमको, यन्त्रधारा-गृहत्वम् = कृत्रिम जलप्रवाह का घर, नेष्यन्ति=बना देगी। हे सखे != हे मित्र ! घर्मलब्धस्य = गर्मी को प्राप्त, तव = तुम्हे, ताभ्यः=उन देवललनाओं से, मोक्षः = मुक्ति (छुटकारा), न स्यात् = न मिले (यदि) तो तुम, क्रीडालोलाः=खेल में लगी चञ्चल, ताः=उन देवप्रियाओं को, श्रवणपरुषैः = कर्णकठोर, गर्जितैः गर्जनों से, भाययेः = डराना।

**भावार्थः—**हे मेघ ! कैलासे सुरयुवतयः कङ्कणप्रहारैरुत्सृष्टजलं त्वां कृत्रिमजलधारागृहत्वं नूनं विधास्यन्ति। हे सखे ! यदि ते ताभ्यो देवललनाभ्यो मुक्तिर्न स्यात् तर्हि त्वं कर्णकठोरैर्गर्जनैस्ताः त्रासयेः।

**हिन्दी—**हे मेघ ! उस कैलास पर्वत पर देवाङ्गनाएँ निश्चित ही तुम्हें अपने कङ्कणों के अग्रभाग के प्रहार से जलवर्षण के लिए विवश करती हुई कृत्रिम जलधारा का साधन बना देगी। हे सखे, इस प्रकार आतप प्राप्त तुम्हें यदि उन देवललनाओं से मुक्ति न मिले तो तुम क्रीडासक्त चञ्चल उन देवललनाओं को अपने श्रवणकठोर गर्जनों से भयभीत करना।

**समासः—**बलयानां कुलिशानि = वलयकुलिशानि (ष० तत्०) उद्गीर्णं तोयं येन सः उद्गीर्णतोयः (बहु०) वलय-कुलिशैः उद्घट्टनानि = वलयकुलिशोद्घट्टनानि (तृ० तत्०) वलयकुलिशोद्घट्टनैः उद्गीर्णतोयः वलयकुलिशोद्घट्टनोद्गीर्णतोयः। सुराणां युवतयः=सुरयुवतयः (ष० तत्०)। यन्त्रेषु धाराः = यन्त्रधाराः (स० तत्) यन्त्रधाराणां गृहत्वम्=यन्त्रधारागृहत्वम् (ष० तत्)। घर्मे लब्धः = घर्मलब्धः (स० तत्) तस्य। क्रीडायां लोलाः क्रीडालोलाः (स० तत्०) श्रवणयोः परुषाणि = श्रवणपरुषाणि (स० तत्०) तैः।

**कोशः—**कटको वलयोऽस्त्रियाम्, इत्यमरः। चलनं कम्पनं कम्पं चलं लोलं चलाचलम्, इत्यमरः। अथ मित्रं सखा सुहृद्, इत्यमरः। निष्ठुरं परुषम्; इत्यमरः।