भारतकोश
मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

पृष्ठ 192, कुल 335 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 192

पूर्वमेघः १५३

टिप्पणी—तत्र-तस्मिन्निति "तत्र" यह अव्यय है। 'तद्' शब्द से "सप्तम्यास्त्रल्", इस सूत्र से त्रल् प्रत्यय किया जाता है। उद्घट्टनम्-उद्घट्ट एव उद्घट्टनम्, यहाँ 'उद्' उपसर्गपूर्वक 'घट्ट' धातु से भाव में ल्युट् करके अनादेश आदि करके 'उद्घट्टनम्' यह रूप बना है। उद्गीर्णः—'उद्' उपसर्गपूर्वक निगरणार्थ 'गॄ' धातु से 'क्त' प्रत्यय करके णत्वादि करके 'उद्गीर्णः' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। नेष्यन्ति—यह प्रापणार्थक ( णि ) नि धातु के लृट् लकार के बहुवचन का रूप है। भाययेः—भयार्थक णिजन्त 'भायि' धातु के लिङ् लकार के मध्यमपुरुष के एकवचन का यह रूप है। यहाँ “भीष्मयोर्हेतुभये” इस सूत्र से आत्मनेपद हुआ है या 'नुयुक्' आगम ही। यहाँ भय का कारण ( हेतु ) मेघ नहीं अपितु 'गर्जित' है ॥ ६१ ॥

हेमाम्भोजप्रसवि सलिलं मानसस्याददानः
कुर्वन्कामं क्षणमुखपटप्रीतिमैरावतस्य ।
धुन्वन्कल्पद्रुम--किसलयान्यांशुकानीव वातै--
र्नानाचेष्टैर्जलद ! ललितैर्निर्विशेस्तं नगेन्द्रम् ॥ ६२ ॥

अन्वयः—हे जलद ! हेमाम्भोज-प्रसवि मानसस्य सलिलम् आददानः ऐरावतस्य क्षणमुखपटप्रीतिम् कुर्वन् अंशुकानि इव कल्पद्रुमकिसलयानि वातैः धुन्वन् नानाचेष्टैः ललितैः तम् नगेन्द्रम् कामम् निर्विशेः ।

व्याख्या—हे जलद !-हे मेघ ! हेमाम्भोजप्रसवि = स्वर्णपद्मोत्पादकम्, मानसस्य = मानससरोवरस्य, सलिलम् = तोयम्, आददानः = गृह्णन् पिबन् इति भावः, ऐरावतस्य = एतन्नामक इन्द्रगजस्य, क्षणमुखपटप्रीतिम् = मुहूर्त्तवदन-वस्त्रानन्दम्, कुर्वन् = विदधत्, अंशुकानि इव = मसृणवस्त्राणीव, कल्पद्रुम-किसलयानि = कल्पवृक्षपल्लवानि, वातैः = पवनैः, धुन्वन् = कम्पयन्, नाना-चेष्टैः = अनेकक्रीडितैः, ललितैः = विलासैः, तम् = पूर्वोक्तम्, नगेन्द्रम् = पर्वत-राजम् कैलासमित्यर्थः, कामम् = पर्याप्तम्, निर्विशेः = उपभुंक्ष्व ।

शब्दार्थः—हे जलद ! हे मेघ ! हेमाम्भोजप्रसवि=स्वर्णकमलों का उत्पादक, मानसस्य = मानसरोवर के, सलिलम् = जल को, आददानः=ग्रहण करते