मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पूर्वमेघः १५३
टिप्पणी—तत्र-तस्मिन्निति "तत्र" यह अव्यय है। 'तद्' शब्द से "सप्तम्यास्त्रल्", इस सूत्र से त्रल् प्रत्यय किया जाता है। उद्घट्टनम्-उद्घट्ट एव उद्घट्टनम्, यहाँ 'उद्' उपसर्गपूर्वक 'घट्ट' धातु से भाव में ल्युट् करके अनादेश आदि करके 'उद्घट्टनम्' यह रूप बना है। उद्गीर्णः—'उद्' उपसर्गपूर्वक निगरणार्थ 'गॄ' धातु से 'क्त' प्रत्यय करके णत्वादि करके 'उद्गीर्णः' ऐसा रूप निष्पन्न होता है। नेष्यन्ति—यह प्रापणार्थक ( णि ) नि धातु के लृट् लकार के बहुवचन का रूप है। भाययेः—भयार्थक णिजन्त 'भायि' धातु के लिङ् लकार के मध्यमपुरुष के एकवचन का यह रूप है। यहाँ “भीष्मयोर्हेतुभये” इस सूत्र से आत्मनेपद हुआ है या 'नुयुक्' आगम ही। यहाँ भय का कारण ( हेतु ) मेघ नहीं अपितु 'गर्जित' है ॥ ६१ ॥
हेमाम्भोजप्रसवि सलिलं मानसस्याददानः
कुर्वन्कामं क्षणमुखपटप्रीतिमैरावतस्य ।
धुन्वन्कल्पद्रुम--किसलयान्यांशुकानीव वातै--
र्नानाचेष्टैर्जलद ! ललितैर्निर्विशेस्तं नगेन्द्रम् ॥ ६२ ॥
अन्वयः—हे जलद ! हेमाम्भोज-प्रसवि मानसस्य सलिलम् आददानः ऐरावतस्य क्षणमुखपटप्रीतिम् कुर्वन् अंशुकानि इव कल्पद्रुमकिसलयानि वातैः धुन्वन् नानाचेष्टैः ललितैः तम् नगेन्द्रम् कामम् निर्विशेः ।
व्याख्या—हे जलद !-हे मेघ ! हेमाम्भोजप्रसवि = स्वर्णपद्मोत्पादकम्, मानसस्य = मानससरोवरस्य, सलिलम् = तोयम्, आददानः = गृह्णन् पिबन् इति भावः, ऐरावतस्य = एतन्नामक इन्द्रगजस्य, क्षणमुखपटप्रीतिम् = मुहूर्त्तवदन-वस्त्रानन्दम्, कुर्वन् = विदधत्, अंशुकानि इव = मसृणवस्त्राणीव, कल्पद्रुम-किसलयानि = कल्पवृक्षपल्लवानि, वातैः = पवनैः, धुन्वन् = कम्पयन्, नाना-चेष्टैः = अनेकक्रीडितैः, ललितैः = विलासैः, तम् = पूर्वोक्तम्, नगेन्द्रम् = पर्वत-राजम् कैलासमित्यर्थः, कामम् = पर्याप्तम्, निर्विशेः = उपभुंक्ष्व ।
शब्दार्थः—हे जलद ! हे मेघ ! हेमाम्भोजप्रसवि=स्वर्णकमलों का उत्पादक, मानसस्य = मानसरोवर के, सलिलम् = जल को, आददानः=ग्रहण करते
१५४ | मेघदूतम्
हुए, ऐरावतस्य=ऐरावत नामक इन्द्र के हाथी को, क्षणमुखपटप्रीतिम्=कुछ समय के लिए मुँह ढकने वाले वस्त्र का आनन्द, कुर्वन्=देते हुए, अंशुकानीव=महीन (चिकने) वस्त्र की तरह, कल्पद्रुमकिसलयानि=कल्पवृक्ष के पल्लवों को, वातैः=वायु से, धुन्वन्=कँपाते हुए, नाना-चेष्टैः=अनेक प्रकार की चेष्टाओं से युक्त, ललितैः=विलासों से, तम्=उस, नगेन्द्रम्=पर्वतराज कैलास का, निर्विशेः=आनन्द लेना।
भावार्थः—हे मेघ ! स्वर्णपद्मोत्पत्तिस्थानभूतं मानससरोवरजलं पिबन्, किञ्चिन्ममुहूर्तं यावत् इन्द्रहस्तिनः ऐरावतस्यानानवागुण्ठनानन्दं प्रयच्छन् मसृण-वस्त्राणीव कल्पद्रुमपल्लवानि पवनैः कम्पयन् अनेक-प्रकारैः क्रीडितैः कैलासं यथेष्टमुपभुङ्क्ष्व ।
हिन्दी—हे मेघ ! स्वर्ण-कमलों को उत्पन्न करने वाले मानसरोवर के जल को पीते हुए, ऐरावत हाथी को मुँह के घूंघट का आनन्द देते हुए, पतले वस्त्रों के समान कल्पवृक्ष के पत्तों को हवा से हिलाते हुए तुम अनेक प्रकार की चेष्टाओं से युक्त क्रीड़ाओं से उस कैलास पर्वत का पर्याप्त उपभोग करना ॥ ६२ ॥
समासः—हेम्नः अम्भोजानि (ष० तत्०) हेमाम्भोजानां प्रसवित् यत् तत्=हेमाम्भोजप्रसवि (ष० तत्०)। कल्पद्रुमाणां किसलयानि=कल्पद्रुम-किसलयानि (ष० तत्०)। नाना चेष्टा येषां येषु वा तैः, नानाचेष्टैः (बहु०)।
कोशः—अंशुके वस्त्रमात्रे स्यात्परिधानोत्तरीययोः, इति शब्दार्णवः । ना भावभेदे स्त्रीनृत्ये ललितं त्रिषु सुन्दरे, अस्त्रियां प्रमदागारे क्रीडिते जातिपल्लवे, इति शब्दार्णवः । निर्वेशो भृतिभोगयोः, इत्यमरः । निर्वेश उपभोगः, इत्यमरः ।
टिप्पणी—जलदः—जलं ददाति इस विग्रह में “जल” उपपदपूर्वक दानार्थ “दा” धातु से “आतोऽनुपसर्गे कः” इस सूत्र से क प्रत्यय करके “जलद” ऐसा रूप निष्पन्न होता है । हेमाम्भोजः—अम्भसि जातानीति अम्भोजानि, यहाँ “अम्भस्” उपपदपूर्वक प्रादुर्भावार्थक ‘जन्’ धातु से “सप्तम्यां जनेर्डः” इस सूत्र से ‘ड’ प्रत्यय करके “डित्त्वसामर्थ्यादमस्यापि टेलोपः” इस वचन के
पूर्वमेघः १५५
आधार पर धातु के "अन्" का लोप होकर "अम्भोज" ऐसा रूप बनता है। हेम्नः अम्भोजानि—हेमाम्भोजानि। प्रसवि-“प्र” उपसर्गपूर्वक प्रसवार्थक (भू०) “सू” धातु से “जिदृक्षि विश्रीण्वमाव्यथाम्यभपरिभूप्रसूभ्यश्च” इस सूत्र से “इनि” प्रत्यय करके गुणादि करके “प्रसवि” ऐसा रूप निष्पन्न होता है। आददान-“आङ्” उपसर्गपूर्वक दा धातु से लट् लकार के स्थान पर “शानच्” प्रत्यय का विधान कर “आददान” ऐसा रूप बनता है। धुन्वन्—कम्पनार्थक “धु” धातु से लट् के स्थान पर “शतृ” आदेश करके “धुन्वन्” ऐसा रूप बनता है। निर्विशेः-“निर्” उपसर्गपूर्वक “विशृ” धातु के विधिलिङ् के मध्यमपुरुष के एकवचन का यह रूप है।
अलङ्कारः-“अंशुकानीव' यहाँ उत्प्रेक्षा अलंकार है ॥ ६२ ॥
तस्योत्सङ्गे प्रणयिन इव स्रस्तगंगादुकूलां
न त्वं दृष्ट्वा न पुनरलकां ज्ञास्यसे कामचारिन् ।
याबः काले वहति सलिलोद्गारमुच्चैर्विमाना
मुक्ताजालग्रथितमलकं कामिनीवाभ्रवृन्दम् ॥ ६३ ॥
अन्वयः—हे कामचारिन् प्रणयिन इव तस्य उत्सङ्गे स्रस्त-गंगादुकूलाम् अलकाम् दृष्ट्वा त्वं पुनः न ज्ञास्यसे न । उच्चैर्विमाना या वः काले सलिलोद्गारम् अभ्रवृन्दम् कामिनी मुक्ताजालग्रथितम् अलकमिव वहति ।
व्याख्या—हे कामचारिन् = हे स्वेच्छाचारिन् ! प्रणयिनः = प्रियतमस्य, इव = यथा, तस्य = कैलासस्य, उत्सङ्गे = क्रोडे, स्रस्तगङ्गादुकूलाम् = च्युतजाह्नवीवस्त्राम्, अलकाम् = कुबेरनगररीम्, प्रियामिवेति शेषः । दृष्ट्वा = विलोक्य, त्वं = मेघः, पुनः = भूयः, न = नहि, ज्ञास्यसे = परिचेष्यसे (इति) तु न = नहि, अर्थात् अवश्यं ज्ञास्यसे इति ध्वनिः । उच्चैर्विमाना = उन्नतसप्तभूमिभवनवती, या = अलका, वः = युष्माकम्, काले = समये वर्षतौ इत्यर्थः ।
१५६ मेघदूतम्
सलिलोद्गारम् = जलोत्सजर्नम्, अभ्रवृन्दम् = मेघनिचयम्, कामिनी = वनिता, मुक्ताजालग्रथितम् = मौक्तिक-प्रचुरैर्गुम्फितम्, अलकमिव = केशपाशमिव, वहति = धारयति ।
शब्दार्थः—हे कामचारिन् = हे स्वच्छन्दचारी, प्रणयिन इव = प्रियतम की तरह, तस्य = उस (कैलास) की, उत्संगे = गोद में, स्रस्तगङ्गादुकूलाम् = खिसक गयी है गंगारूपी साड़ी जिसकी, ऐसी, अलकाम् = पुरी (रूपी कामिनी को) को, दृष्ट्वा = देखकर, त्वम् = तुम, पुनः = फिर, न = नहीं, ज्ञास्यसे = पहचानोगे (इति = ऐसा) नहीं, अर्थात् अवश्य पहचानोगे। उच्चैर्विमानाः = ऊँचे-ऊँचे सात-सात मंजिलों के भवन वाली, या = जो अलका, वः = तुम्हारे, काले = समय में, अर्थात् वर्षा के समय में, ललिलोद्गारम् = जल (के प्रवाह को छोड़नेवाले, अभ्रवृन्दम् = मेघ के समूह को, कामिनी = स्त्री, मुक्ताजाल-ग्रथितम् = मोतियों की लड़ियां जिसमें गुँथी हुई हैं ऐसे, अलकामिव = केश के समान, वहति-धारण करती है।
भावार्थः—हे स्वेच्छाचारिन् ! प्रणयिनः इव कैलासस्योत्सङ्गे च्युतगंगा-वस्त्राम् अलकां प्रियतमस्याङ्के अवस्रस्तक्षौमा प्रेयसीमिव विलोक्य अवश्यं परि-चेष्यसे । या समुन्नतभवना अलका वर्षामये जलवर्षके मेघसमूहं क्रोध-रहिता रमणी मुक्तासमूहानुस्यूतं केशपाशमिव धारयति ।
हिन्दी—हे स्वच्छन्द भ्रमणशील ! प्रियतम के समान कैलास की गोद में खिसक गया है गंगारूपी वस्त्र जिसका ऐसी अलका को प्रियतम की गोद में खिसक गयी है साड़ी जिसकी ऐसी कामिनी की तरह देखकर अवश्य पहचान जाओगे । जो अलका वर्षा के समय जल बरसाने वाले मेघ-समूह को वैसे ही धारण करती है जैसे क्रोध-रहित कोई कामिनी मोतियों की लड़ियों से गुंथे केश-पाश को धारण करती है ।
समासः—अलकापक्षे-गङ्गा दुकूलमिव-इति गङ्गादुकूलम् ( "उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे" ) । कामिनी पक्षे-गङ्गा इव दुकूलम् (उपमानानि सामान्यवचनैः ) स्रस्तं गङ्गादुकूलं यस्याः सा = स्रस्तगङ्गादुकूला (बहु०) ताम् । उच्चैः विमानानि यस्याः सा उच्चैर्विमाना (बहु०) इत्यलकापक्षे ।
पूर्वमेघः १५७
कामिनीपक्षे तु विगतः मानो यस्याः सा विमाना ( बहु० ) अतिशयेन विमाना उच्चैर्विमाना ( कुगतिप्रादयः ) । अभ्राणां वृन्दम् = अभ्रवृन्दम् ( ष० तत्० ) । मुक्तानां जालम्=मुक्ताजालम् ( ष० तत्० ) सलिलम् उद्गिरतीति सलिलोद्गारः ( उपपद० ) तम् ।
कोशः— उत्सङ्गो मुक्तसंयोगे सक्थन्यूर्ध्वतलेऽपि च, इति मालतीमालायाम् । दुकूलं सूक्ष्मवस्त्रे स्यादुत्तरीये सितांशुके, इति शब्दार्णवः । विमानोऽस्त्री देवयाने सप्तभूमौ च सद्मनि, इति यादवः । पुंश्चल्यां मौक्तिके मुक्ता, इति यादवः । अलकाश्चूर्णकुन्तला, इत्यमरः ।
टिप्पणी— कामचारिन्— "काम" उपपदपूर्वक "चर्" धातु से ताच्छील्य अर्थ में "णिनि" प्रत्यय करके कामचारिन् ऐसा रूप निष्पन्न होता है। यह सम्बोधन का रूप है। प्रणयिनः— "प्रणय" शब्द से 'अतइनिठनौ' इस सूत्र से "इनि" प्रत्यय करके "प्रणयिन" शब्द बनता है। यह रूप षष्ठी विभक्ति का है। उत्संगः— "उद्" उपसर्गपूर्वक "सञ्ज्" धातु से "हलश्च" इस सूत्र से घञ् प्रत्यय करके "उत्सङ्गः" ऐसा रूप होता है। न ज्ञास्यसे न— यहां दो नञ् का प्रयोग है जो दृढ़ता का बोधक होता है 'द्वौ नञौ प्रकृत्यर्थं गमयतः' इस वचन से । ग्रथितः— 'ग्रंथ' धातु से 'क्त' प्रत्यय करके ग्रथित ऐसा रूप बनता है। वहति— प्रापणार्थक 'वह' धातु के लट् लकार के प्रथमपुरुष के एकवचन का यह रूप है।
अलंकारः— प्रस्तुत पद्य में कैलास में प्रणयी का साम्य तथा अलका में प्रणयिनी का साम्य गम्य है अतः एकदेश-विवर्तनी 'उपमा' अलंकार है। एवञ्च दोनों निरपेक्ष भाव से हैं अतः 'संसृष्टि' अलंकार है।
एक ही नायिका में आसक्त प्रणयी नायक को 'अनुकूल' एवं प्रियतम से उपलालित नायिका को स्वाधीनपतिका कहते हैं। प्रकृत में "कैलास" अनुकूल नायक है एवं 'अलका' स्वाधीन-पतिका नायिका ध्वनित है ॥ ६३ ॥
॥ इति शिवो वः शिवं तनोतु ॥
इति पूर्वमेघः
इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। यह एक रिक्त पृष्ठ (blank page) है।
उत्तरमेघः
११ मे० दू०
उत्तरमेघः
विद्युत्वन्तं ललित-वनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः
संगीताय प्रहतमुरजाः स्निग्धगम्भीर-घोषम् ।
अन्तस्तोयं मणिमयभुवस्तुङ्गमभ्रंलिहाग्राः
प्रासादास्त्वां तुलयितुमलं यत्र तैस्तैर्विशेषैः ॥ १ ॥
अन्वयः—यत्र ललितवनिताः सचित्राः संगीताय प्रहतमुरजाः मणिमयभुवः अभ्रंलिहाग्राः प्रासादाः विद्युत्वन्तम् सेन्द्रचापम् स्निग्धगम्भीरघोषम् अन्तस्तोयम् तुङ्गम् त्वाम् तैः तैः विशेषैः तुलयितुम् अलम् ।
व्याख्या—पूर्वमेघे यक्षः अलकापरिचयं दत्वेदानीं स्वभवनाऽभिज्ञानं ददाति—यत्र=अलकायाम्, ललित-वनिताः=रमणीयललनाः, सचित्राः=आलेख्यसहिताः, संगीताय=नृत्यगीतवाद्याय, प्रहतमुरजाः=प्रताडितमृदङ्गाः, मणिमयभुवः=रत्ननिर्मितभूप्रदेशाः, अभ्रंलिहाग्राः=अभ्रङ्कशाग्राः, अत्युच्छ्रिता इति भावाः, प्रासादाः=देवालयाः, विद्युत्वन्तम्=सचपलम्, सेन्द्रचापम्=इन्द्रधनुःसहितम्, तुङ्गम्=उन्नतम्, त्वाम्=मेघम्, तैः तैः=पूर्वोक्तप्रकारैः, विशेषैः=ललितवनितादिभिः, तुलयितुम्=समानताङ्कर्तुम्, अलम्=पर्याप्ताः ।
शब्दार्थः—पूर्वमेघ में यक्ष अलकापुरी का परिचय देकर अब यहाँ अपने भवन का परिचय देने की भूमिका प्रस्तुत करता है—यत्र=जिस अलकापुरी में ललितवनिताः=सुन्दरस्त्रियाँ, सचित्राः=चित्रशालाएँ, संगीताय प्रहतमुरजाः=संगीत के लिए बजाये गये मृदङ्ग, मणिमयभुवः=रत्न से निर्मित पृथ्वी (फर्श), अभ्रंलिहाग्राः=गगनचुम्बी, प्रासादाः=देवालय, विद्युत्वन्तम्=बिजली से युक्त; सेन्द्रचापम्=इन्द्रधनुष से युक्त, स्निग्धगम्भीरघोषम्=मधुर एवं गम्भीर गर्जनों से युक्त, अन्तस्तोयम्=अन्दर जल से पूर्ण, तुङ्गम्=ऊँचे, त्वाम्=तुम्हारी, तैस्तैः=पूर्वोक्त प्रकारों से, विशेषैः=सुन्दरस्त्रियादि धर्मों से, तुलयितुम्=समानता करने में, अलम्=समर्थ हैं ।
उत्तरमेघः १५९
भावार्थः—हे मेघ ! यस्यामलकायां रमणीयललनाः चित्रशालाः, तोर्यं-त्रिकाय प्रताडितमृदङ्गाः मणिखचित-भूमयः अभ्रङ्कषाः देवालयाः एभिर्धर्मैः तडित्वन्तं इन्द्रधनुषायुक्तम्, मधुरगम्भीरस्तनितमुच्छ्रितं त्वां यथाक्रमं समीकर्तुं पर्याप्ताः ( समर्थाः ) सन्ति ॥ १ ॥
हिन्दी—हे मेघ ! जिस अलका में, रमणीय स्त्रियां, चित्रशालाएं नृत्य-गीतादि के लिए बजाए गये मृदङ्ग, मणिखचित फर्श, गगनचुम्बी देवालय अपने इन ललित वनितत्त्वादिधर्मं से क्रमपूर्वक बिजली से युक्त, इन्द्रधनुष से युक्त, कर्णप्रिय गम्भीर गर्जन वाले, ऊँचे, तुम्हारी तुलना करने में पूर्ण समर्थ हैं।
समासः—ललिता वनिता येषु ते ललितवनिताः (बहु०)। चित्रैः सहिताः सचित्राः ( तुल्ययोगबहु० )। प्रहता मुरजाः येषु ते प्रहतमुरजाः ( बहु० )। अभ्रंलिहानि अग्राणि येषान्ते अभ्रंलिहाग्राः ( बहु० )। इन्द्रस्य चाप इन्द्रचापः । ( ष० तत्० ), इन्द्रचापेन सहितः सेन्द्रचापः ( तृ० बहु० ) तम्, स्निग्धो गम्भीरो घोषो यस्य स स्निग्धगम्भीर-घोषः ( बहु० ) तम्। अन्तर्गतं तोयं यस्य स अन्तर्गत-तोयः ( बहु० ) तम्।
कोशः—वनिता महिला तथा, इत्यमरः। आलेख्यमाश्चर्ययोश्चित्रम्, इत्यमरः मुरजा तु मृदङ्गे स्याद् ढक्कामुरजयोरपि, इति शब्दार्णवः। प्रासादो देव-भूभुजाम् इत्यमरः। अलंभूषण-पर्याप्ति-शक्ति-वारणवाचकम्, इत्यमरः। नृत्यं वाद्यं तथा गीतं त्रय संगीतमुच्यते, इति संगीतरत्नाकरः।
टिप्पणी—सचित्राः—यहाँ चित्रैः सहिताः इस विग्रह में "तेन सहेति तुल्ययोगे" इस सूत्र से (तुल्ययोग) बहुव्रीहि समास हुआ है एवं "वोपसर्जनस्य" इस सूत्र से विकल्प के "सह" के स्थान पर "स" भाव हुआ है। समभ्याभाव पक्ष में "सहचित्राः" ऐसा भी प्रयोग होता है। संगीताय—"सम्" उपसर्गपूर्वक शब्दार्थक "गै" धातु से भाव में "क" प्रत्यय करके "संगीतम्" ऐसा शब्द बनता है। यह रूप चतुर्थी विभक्ति का है, यहाँ तादर्थ्य में "तादर्थ्ये चतुर्थी वाच्या" इस वार्तिक के नियमानुरोध से चतुर्थी हुई है। प्रहताः—"प्र" उपसर्गपूर्वक "हन्" धातु से कर्म में "क्त" प्रत्यय करके "प्रहत" ऐसा रूप निष्पन्न
१६० | मेघदूतम्
होता है। मणिमयभुवः—यहाँ “मणीनां विकारः” इस विग्रह से “मणि” शब्द से विकार अर्थ में “तस्य विकारः” इस सूत्र से “मयट्” प्रत्यय हुआ है एवं स्त्रीत्वविवक्षा में ङीप् करके बहुवचन में “मणिमय्यः” ऐसा रूप बनता है। मणिमय्यः भुवः येषु ते मणिमयभुवः (बहु०)। यहाँ पूर्व पद को पुंवद्भाव हो गया है। अभ्रंलिहः—“अभ्र” उपपदक “लिह्” धातु से “वहाभ्रेलिहः” इस सूत्र से “खश्” प्रत्यय हुआ है एवं “अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम्” इस सूत्र से “अभ्र” को “मुम्” हुआ है। तुलयितुम्—णिजन्त “तुलि” धातु से तुमुन् प्रत्यय करके “तुलयितुम्” ऐसा रूप निष्पन्न होता है।
अलंकारः—यहाँ विद्युत्वन्तम् आदि उपमानों के क्रम से ललितवनिता आदि उपमेय कहे गये हैं अतः यथासंख्य एवं आर्थी उपमा अलङ्कार हैं और दोनों का अंगांगिभाव होने से “सङ्कर” अलंकार हो गया ॥ १ ॥
हस्ते लीलाकमलमलके बालकुन्दानुविद्धं
नीता लोध्रप्रसवरजसा पाण्डुतामानने श्रीः ।
चूडापाशे नवकुरबकं चारु कर्णे शिरीषं
सीमन्ते च त्वदुपगमजं यत्र नीपं वधूनाम् ॥ २ ॥
अन्वयः—यत्र, वधूनाम्, हस्ते, लीलाकमलम्, अलके, बालकुन्दानुविद्धम्, आनने, लोध्रप्रसवरजसा, पाण्डुतां, नीता, श्रीः, चूडापाशे, नवकुरबकम्, कर्णे, चारु, शिरीषम्, सीमन्ते च, त्वदुपगमजम्, नीपम् ॥ २ ॥
व्याख्या—हे मेघ ! यत्र = अलकायाम्, वधूनाम् = वनितानाम्, हस्ते = करे, लीलाकमलम् = क्रीडापद्मम्, शरदृतुंभवमिति भावः । अलके = चूर्णे-कुन्तले, बालकुन्दानुविद्धम् = नूतनमाघ्य-पुष्प-गुम्फनम्, हेमन्ततुं भवं पुष्पविशेषम्, आनने = मुखे, लोध्रप्रसवरजसा = शिशिरर्तुभवलोध्र-पुष्प-परागेण, पाण्डुताम् = श्वेतताम्, गौरवर्णतामिति भावः, नीता = प्रापिता, श्रीः = शोभा, चूडापाशे = केशजालके, नवकुरबकम् = नूतनकुरबकम् वसन्तर्तुभवं पुष्पविशेषम्, कर्णे = श्रोत्रे, चारु = मनोज्ञम्, शिरीषम् = ग्रीष्मर्तूंतपन्नपुष्पविशेषम्, सीमन्ते = केशवेशे च
उत्तरमेघः १६१
त्वदुपगमजम् = मेघागमनजन्यम्, वर्षर्तुभवमिति भावः, नीपम् = कदम्बम् अस्तीति शेषः ॥ २ ॥
शब्दार्थः—हे मेघ ! यत्र = जिस अलका में, वधूनाम् = स्त्रियों के, करे = हाथ में, लीला-कमलम् = क्रीडाकमल ( है ), अलके = घुँघराले बालों में, बाल-कुन्दानुविद्धम् = नवीनकुन्द के फूलों का गुम्फन ( है ), आनने = मुँह में, लोध्र-प्रसवरजसा = लोध्रपुष्प के पराग से, पाण्डुतां = गौरवर्णता को, नीताः = प्राप्त, श्रीः = शोभा (है), चूडापाशे = वेणियों में, नव-कुरबकम् = कुरबक के फूल हैं, कर्णे = कान में, चारु = सुन्दर, शिरीषम् = शिरीष (मोलश्री) फूल हैं, सीमन्ते = माँग में, त्वदुपगमजम् = तुम्हारे आने पर अर्थात् वर्षाऋतु आने पर उत्पन्न, नीपम् = कदम्ब पुष्प है ।
भावार्थः—हे मेघ ! यत्रालकायां स्त्रीणामङ्गेषु सर्वेषु ऋतुषु जायमानानि पुष्पाणि सर्वदेव विराजन्ते । यथा करे शरदर्तुभवं पद्मम्, चूर्णकुन्तले हेमन्तर्तुभवं नवकुन्दानुविद्धम्, आनने शिशिर-सूचिका-लोध्रपुष्पपरागेण श्वेततां नीता शोभा, चूडापाशे वसन्तर्तुभवं नवकुरबकपुष्पम्, कर्णे सुन्दरं ग्रैष्मं शिरीष-पुष्पं, सीमन्ते च वर्षर्तुभवं कदम्बपुष्पं विराजते ॥ २ ॥
हिन्दी—हे मेघ ! जिस अलका में छहों ऋतुओं में होने वाले फूल सर्वदा स्त्रियों के अङ्गों में लगे रहते हैं । जैसे स्त्रियों के हाथ में शरदऋतु में होने वाला कमल है, घुंघराले बालों में हेमन्त ऋतु में होने वाले नवीन कुन्दों का गुम्फन है, मुँह पर शिशिरऋतु में होने वाले ‘लोध्र’ पुष्प के पराग से गौरवर्णता को प्राप्त शोभा है, केश की गूंथी चोटी में वसन्तऋतु में होने वाले नये कुरबक के फल हैं, कान में ग्रीष्म ऋतु में होने वाले सुन्दर शिरीष के फूल हैं और माँग में वर्षा ऋतु में होने वाले कदम्ब के पुष्प हैं ॥ २ ॥
समासः—लीलायै कमलम् = लीलाकमलम् ( चतु० तत्० ), बालानि तानि कुन्दानि बालकुन्दानि ( कर्म० ) बालकुन्दानाम् अनुविद्धम् = बालकुन्दानुविद्धम् ( ष० तत्० ) लोध्रस्य प्रसवाः = लोध्र-प्रसवाः ( ष० तत्० ) लोध्रप्रसवानां रजः = लोध्रप्रसवरजः ( ष० तत्० ) तेन । नवञ्च तत् कुरबकम्
| १६२ | मेघदूतम् |
|---|
नवकुरबकम् ( कर्म० )। चूडानां पाशः = चूडापाशः ( ष० तत्० ) तस्मिन् । सीम्नः अन्तः सीमन्त, ( ष० तत्० ) तस्मिन् । तव उपगमः = त्वदुपगमः ( ष० तत्० )।
कोशः—वधूर्जायास्नुषास्त्री च, इत्यमरः। सीमान्तम-स्त्रियां मस्तकेश-वीथ्यामुदाहृतम्, इति शब्दार्णवः। वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम् इत्यमरः। परागः सुमनोरजः, इत्यमरः।
टिप्पणी—अलकम् = यहाँ सप्तमी विभक्ति के नहीं होने से भग्नप्रक्रम दोष है। शीघ्रप्रसवरजसा पाण्डुता—जिस तरह आजकल की वधुएं मुँह पर शोभा लाने के लिए “पाउडर” आदि का उपयोग करती हैं उसी तरह यक्ष के समय में भी स्त्रियां लोध्र-पुष्प के पराग का उपयोग करती थीं। लोध्र-पुष्प रक्त वर्ण का होता है और उसका पराग गौर वर्ण का होता है, अतः उसका उपयोग किया जाता रहा होगा। यहाँ “श्री” के प्रधान कर्म होने से कर्मवाच्य में “प्रधाने नीहृत्कृष्वहाम्” इस नियम के अनुसार प्रथमा विभक्ति हुई है एवं पाण्डुता के अप्रधान कर्म होने के कारण उससे द्वितीया विभक्ति हुई है। कुरबकम्—कुरबकस्य विकारम् कुरबकम्, उक्त विग्रह में पुष्पवाची “कुरबक” शब्द से “तस्य विकारः” इस सूत्र से अण् प्रत्यय हुआ तो परन्तु उसका “पुष्पमूलेषु बहुलम्” इस सूत्र से लुक् हो गया “कुरत्रक” अपने प्रकृतिरूप में ही रह गया। सीमन्तः—सीम्नः (केशस्य) अन्तः = सीमन्तः। यहाँ मांग के अर्थ में सीमन् + अन्तः ऐसी स्थिति “शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम्” इस सूत्र से पररूप हुआ है, अन्य अर्थ में तु “सीमान्त” ऐसा प्रयोग होता है। त्वदुपगमजः = यहाँ युष्मद् के आगे “उपगम” यह उत्तर पद है अतः “प्रत्ययोत्तरपदयोश्च” इस सूत्र से युष्मद् के स्थान पर “त्वत्” आदेश हो गया है।
अलकापुरी भोगस्थल है अतः उसमें छहों ऋतुओं के उपभोग्य फूल सर्वदा उपलब्ध रहते हैं, इस बात को प्रदर्शित करते हुए कवि ने उसका वर्णन किया है जैसे—शरद में कमल, कुन्द पुष्प हेमन्त में, कुरबक वसन्त में, लोध्रपुष्प शिशिर में, शिरीष पुष्प ग्रीष्म में एवं कदम्ब के फूल वर्षार्ऋतु में होते हैं, परन्तु ये सभी फूल अलका की स्त्रियों के अङ्गों में सर्वदा अलंकृत रहते हैं ॥ २ ॥
उत्तरमेघः १६३
( यत्रोन्मत्तभ्रमरमुखराः पादपाः नित्यपुष्पाः
हंसश्रेणीरचितरशना नित्यपद्मा नलिन्यः ।
केकोत्कण्ठा भवन-शिखिनो नित्यभास्वत्कलापा
नित्यज्योत्स्नाः प्रतिहततमोवृत्तिरम्यः प्रदोषाः ।१।)
अन्वयः—यत्र, पादपाः, नित्यपुष्पाः, उन्मत्त-भ्रमरमुखराः, नलिन्यः, नित्यपद्माः, हंसश्रेणीरचितरशनाः, भवनशिखिनः, नित्यभास्वत्कलापाः, केकोत्कण्ठाः प्रदोषाः, नित्यज्योत्स्नाः, प्रतिहततमोवृत्तिरम्यः ॥ १ ॥
व्याख्या—यत्र = अलकायाम्, पादपः = वृक्षाः, नित्यपुष्पाः = सदाकुसुम-शालिनः, अत एव उन्मत्तभ्रमरमुखराः = उत्कटषट्पदशब्दायमानाः, नलिन्यः = कमलिन्यः, नित्यपद्माः = अनवरतकमलाः, अत एव हंसश्रेणी-रचितरशनाः = हंसपङ्क्ति-विरचितमेखलाः, भवनशिखिनः = गृहमयूराः नित्यभास्वत्कलापाः निरन्तरप्रकाशमानबर्हाः, केकोत्कण्ठाः = स्ववाणीभिरुद्ग्रीवाः, प्रदोषाः = रात्रयः नित्य-ज्योत्स्नाः = अनवरत-चन्द्रिकाः, प्रतिहततमोवृत्तिरम्याः = विनष्टान्धका-रत्वान्मनोहराश्च सन्ति ॥ १ ॥
शब्दार्थः—यत्र = जिस अलका में, पादपाः = वृक्ष, नित्यपुष्पाः = सदा फूलों से सम्पन्न, उन्मत्तभ्रमरमुखराः = मस्त भँवरों से शब्दायमान, नलिन्यः = कमल लताएँ, नित्यपद्माः = नित्य कमलों से युक्त, हंसश्रेणी-रचितरशनाः = हंस-पंक्तियों की करधनी बनाए अर्थात् हंस से परिवेष्टित (हैं), भवन-शिखिनः घर के (पालतू) मोर, नित्यभास्वत्कलापाः = सदा चमकनेवाले पंखों से युक्त, केकोत्कण्ठाः = शब्द करते समय ऊपर की ओर गर्दन किये हुए हैं, प्रदोषाः = रात्रि, नित्यज्योत्स्नाः = अनवरत चांदनी वाली, प्रतिहततमोवृत्तिरम्याः = अन्धकार-समूह को नष्ट कर देने के कारण मनोहर रहती हैं।
भावार्थः—हे मेघ ! यस्यामलकायां पादपाः सर्वदा कुसुमपूर्णाः अत एव उन्मत्तमधुकरैः शब्दायमानाः, पद्मिन्यः सततं कमलयुक्ताः, हंसश्रेणिभिः परि-
| १६४ | मेघदूतम् |
|---|
वेष्टिता गृहबर्हिणः सततोज्ज्वलबर्हाः स्ववाणीभिरुद्गतकण्ठः, एवं रात्रयश्च निरवच्छिन्न चन्द्रिकोज्ज्वलाऽऽपसारितान्धकारप्रसरा रमणीयाश्च सन्ति ॥ १ ॥
हिन्दी—हे मेघ ! जिस अलका में वृक्ष नित्य फूलों से सम्पन्न, न कि केवल अपनी ही ऋतुओं में, अतएव मदमस्त भौरों से गुञ्जायमान रहते हैं, सदा कमलों से युक्त कमल-लताएँ हंसपंक्ति से घिरी रहती हैं, घर के पालतू मयूर सदा चमकते हुए पूँछवाले अपनी वाणी बोलते समय गर्दन ऊँची करके रहते हैं, और रातें अनवरत ज्योत्स्नावाली अन्धकार के नष्ट हो जाने से, रमणीय रहती हैं ॥ १ ॥
समासः—उन्मत्ताश्च ते भ्रमराः = उन्मत्तभ्रमराः (क० धा०) उन्मत्त-भ्रमरैः मुखराः = उन्मत्तभ्रमरमुखराः (तृ० तत्०) नित्यानि पद्मानि यासां ताः नित्यपद्मा (बहु०) हंसानां श्रेणी = हंस-श्रेणी (ष० तत्०), रचिता रशना यासां ताः रचितरशनाः (बहु०) हंसश्रेणिभिः रचितरशनाः = हंसश्रेणी-रचित-रशना (तृ० तत्) भवनेषु शिखिनः भवनशिखिनः (स० तत्०), भास्वन्तः कलापाः येषां ते = भास्वत्कलापाः (बहु०) नित्यं भास्वत्-कलापाः = नित्य-भास्वत्कलापाः (सुप्सुपेति समासः) उन्नतः कण्ठः येषां ते = उत्कण्ठाः (बहु०), केकाभिः उत्कण्ठाः = केकोत्कण्ठाः (तृ० तत्०)। प्रकृष्टाः दोषाः येषां ते प्रदोषाः (बहु०)। नित्या ज्योत्स्ना येषां ते नित्यज्योत्स्ना (बहु०)। तमसः वृत्तिः = तमोवृत्तिः (ष० तत्०) प्रतिहताः तमोवृत्तयः येषां ते प्रतिहततमो-वृत्तयः (बहु०) प्रतिहततमोवृत्तयश्च ते रम्याः प्रतिहततमोवृत्तिरम्याः (क० धा०)।
कोशः—वृक्षो महीरुहः शाखी विटपी पादपस्तरुः, इत्यमरः। केकावाणी-मयूरस्य, इत्यमरः। प्रदोषो रजनी-मुखम्; इत्यमरः
टिप्पणी—पादपः—पादैः पिबन्ति इस विग्रह में "पाद" उपपदपूर्वक "पा" पाने धातु से आतोऽनुपसर्गे कः" इस सूत्र से "क" प्रत्यय करके "पादपः" ऐसा शब्द निष्पन्न होता है। उन्मत्तः—"उद्" उपसर्गपूर्वक "मद्" धातु से "क्त" प्रत्यय करके "उन्मत्तः" शब्द निष्पन्न होता है। मुखराः—
उत्तरमेघः १६५
“मुखमस्त्येषामिति” इस विग्रह में “मुख” शब्द से “रप्रकरणे मुखकुञ्जेभ्यः उपसंख्यानम्” इस वार्तिक से रप्रत्यय करके “मुखर” ऐसा रूप निष्पन्न होता है। शिखिनः—शिखा अस्त्येषाम् इस विग्रह में “शिखा” शब्द से इनि प्रत्यय करके “शिखिन्” ऐसा शब्दरूप निष्पन्न होता है, उसी के प्रथमा विभक्ति के बहुवचन का उक्त रूप है। भास्वन्तः—भास धातु से मतुप् प्रत्यय करके उक्त रूप निष्पन्न किया जाता है। प्रदोषाः—यद्यपि “प्रदोष” गोधूलिवेला का नाम है क्योंकि कोश कहता है “प्रदोषो रजनी-मुखम्” परन्तु प्रकृति में यह लक्षणा से रात्रि का वाचक है। प्रतिहताः—“प्रति” उपसर्गपूर्वक हिसार्थक “हन्” धातु से “क्त” प्रत्यय करके स्त्रीत्व विवक्षा में टाप् करके “प्रतिहता” शब्द निष्पन्न होता है। वृत्तिः—यहाँ वर्तनाथंक “वृत्” धातु से क्तिन् प्रत्यय किया गया है।
अलङ्कारः—प्रस्तुत श्लोक में कमलिनी में नायिकाभाव गम्य है पर “हंसश्रेणीरचितरशना” यहाँ हंस-श्रेणी में रशनात्व का आरोप किया गया है अतः एकदेशविवर्ति रूपक अलंकार हुआ। एवञ्च अन्य पादपों से प्रस्तुत पद्य में वर्णित “पादप” वैशिष्ट्य का वर्णन है, अतः व्यतिरेक एवं आर्थी परिसंख्या अलङ्कार है एवं इन अलङ्कारों के परस्पर निरपेक्षभाव से रहने के कारण “संसृष्टि” अलङ्कार है।
आनन्दोत्थं नयनसलिलं यत्र नान्यैर्निमित्तै- र्नान्यस्तापः कुसुमशरजादिष्ट-संयोगसाध्यात् । नाप्यन्यस्मात् प्रणयकलहाद्विप्रयोगोपपत्ति- र्वित्तेशानां न च खलु वयो यौवनादन्यदस्ति ॥ २ ॥
अन्वयः—यत्र, वित्तेशानाम्, आनन्दोत्थम्, नयनसलिलम्, अन्यैः निमित्तैः न इष्टसंयोगसाध्यात्, कुसुमशरजात्, अन्यः, तापः न, प्रणयकलहात्, अन्यस्मात् विप्रयोगोपपत्तिः, अपि न यौवनात्, अन्यत्, वयः, अस्ति, खलु।
१६६ मेघदूतम्
व्याख्या—हे मेघ ! यत्र = अलकायाम्, वित्तेशानाम् = वित्ताधिपानां यक्षाणामित्यर्थः, आनन्दोत्थम् = हर्षोद्भवम्, नयनसलिलम् = नेत्राम्बु, "अस्ति" इति तु सर्वत्र योज्यम्, अन्यैः = अपरैः, निमित्तैः = हेतुभिः, न = नहि वर्तते । इष्टसंयोगसाध्यात् = प्रियसमागम-निवर्तनीयात्, कुसुमशरजात् = कामोद्भवात्, अन्यः = अपरः, तापः = संतापः, न नहि वर्तते । प्रणयकलहात् = प्रेम-( केलि ) विग्रहात्, अन्यस्मात् = अपरस्मात्, विप्रयोगोपपत्तिः = विश्लेषप्राप्तिः, अपि, न = वर्तते; यौवनात् = तारुण्यात्, अन्यत् = अपरम्, वयः = अवस्था न अस्ति = न वर्तते, खलु = निश्चयेन ।
शब्दार्थः—यत्र = जिस अलका में, वित्तेशानाम् = यक्षों के, नयनसलिलम् = नेत्रजल, अश्रु, आनन्दोत्थम् = हर्ष से उत्पन्न हैं, अन्यैः = दूसरे, निमित्तैः = कारणों से, न = नहीं, इष्टसंयोगसाध्यात् = प्रियजनों के समागम से दूर हो सकनेवाले, कुसुमशरजात् = काम से उत्पन्न, अन्यः = भिन्न, तापः = संताप, न = नहीं, प्रणयकलहात् = प्रणयकालिक झगड़े से, अन्यस्मात् = भिन्न ( किसी कारण से ), विप्रयोगोपपत्तिः = विरह की प्राप्ति, न = नहीं है, यौवनात् = जवानी से, अन्यत् = भिन्न दूसरी, वयः = उम्र, न अस्ति = नहीं है, अर्थात् वृद्धावस्था नहीं है ।
भावार्थः—हे मेघ ! यस्यामलकायां यक्षाणां हर्षजन्यमेव नेत्राम्बु नान्य-निमित्तोद्भवम्, कामोत्पन्न एव सन्तापः नान्योद्भवः, प्रणयकलहादेव विरह-प्राप्तिर्नतु अन्यस्मात् कारणात्, एवञ्च तारुण्यादपरं वयः न वर्तते नतु वृद्धत्वा-दिकमपि इति भावः ।
हिन्दी—हे मेघ ! जिस अलका में यक्षों को हर्षजन्य ही नेत्रजल ( अश्रु ) निकलते हैं न किसी और कारणों से, प्रियजन-समागम से दूर होनेवाला काम से ही उत्पन्न संताप है न कि किसी और कारणों से, प्रणयकलह के कारण ही वियोग की प्राप्ति होती है न कि किसी और कारण से, और जवानी ही एक अवस्था है दूसरी कोई अवस्था ( उम्र ) नहीं ।
समासः—वित्तानाम् ईशः = वित्तेशः ( ष० तत्० ) तेषाम् । नयनयोः सलिलम् नयनसलिलम् ( ष० तत्० ) इष्टैः संयोगः = इष्टसंयोगः ( तृ० तत्० )
उत्तरमेघः १६७
इष्टसंयोगेन साध्यः = इष्टसंयोगसाध्यः (तृ० तत्०) तस्मात्। कुसुमान्येव शराः = कुसुमशराः (रूपक क०) अथवा कुसुमान्येव शराः यस्य सः कुसुमशरः (बहु०) तस्माज्जातः कुसुमशरजः (ष० तत्०) तस्मात्। विप्रयोगस्य उपपत्तिः = विप्रयोगोपपत्तिः (ष० तत्०)।
कोशः—वित्ताधिपः कुबेरः स्यात् प्रभौ धनिकपक्षयोः, इति शब्दार्णवः। निमित्तं हेतुलक्ष्मणोः, इत्यमरः। कामं प्रकामं पर्याप्तं निकामेष्टं यथेप्सितम्, इत्यमरः। पुष्पधन्वा रतिपतिः मकरध्वजः आत्मभूः, इत्यमरः।
टिप्पणी—इष्टः—इच्छा अर्थ में विद्यमान "इष्" धातु से "क्त" प्रत्यय करके "इष्ट" शब्द निष्पन्न होता है। कुसुमशरजात्—यहाँ "अन्य" के योग होने से "अन्यारादितरर्ते दिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते" इस सूत्र से पञ्चमी विभक्ति हुई है। विप्रयोगः—"वि" एवं "प्र" उपसर्गपूर्वक योगार्थक "युज्" धातु से "घञ्" प्रत्यय करके विप्रयोग शब्द बनता है। उपपत्तिः—"उप" उपसर्गपूर्वक गत्यर्थक "पद्" धातु से भाव में "क्तिन्" प्रत्यय करके "उपपत्ति" शब्द निष्पन्न होता है। यौवनम्—यूनो भावः इस विग्रह में "युवन्" शब्द से "हायनान्तयुवादिभ्योऽण्" इस सूत्र से "अण्" प्रत्यय करके आदिवृद्धि करके "यौवनम्" शब्द बनता है॥
अलङ्कारः—"परिसंख्या निषिध्यैकमन्यस्मिन्वस्तुयन्त्रणम्" चन्द्रालोक के इस नियम के अनुसार यहाँ 'परिसंख्या' अलङ्कार है, क्योंकि इस श्लोक में आंसू आदि का शोकादि में निषेध कर हर्षादि में नियन्त्रण किया गया है।
यस्यां यक्षाः सितमणिमयान्येत्य हर्म्यस्थलानि
ज्योतिश्छायाकुसुमरचितान्युत्तमस्त्रीसहायाः ।
आसेवन्ते मधुरतिफलं कल्पवृक्षप्रसूतं
त्वद्गम्भीरध्वनिषु शनकैः पुष्करेष्व्वाहतेषु ॥ ३ ॥
अन्वयः—यस्याम्, यक्षाः, उत्तमस्त्रीसहायाः, सितमणिमयानि, ज्योतिश्छाया
१६८ | मेघदूतम्
कुसुमरचितानि हर्म्यस्थलानि एत्य, त्वद्गम्भीरध्वनिषु, पुष्करेषु, शनकैः, आहतेषु कल्पवृक्षप्रसूतम्, रतिफलम्, मधु, आसेवन्ते ॥ ३ ॥
व्याख्या—यस्याम् = यत्रालकायाम्, यक्षाः = देवयोनिविशेषधनाधिपाः, उत्तमस्त्रीसहायाः = मनोज्ञ-वनितासहचराः, (सन्तः), सितमणिमयानि = स्फटिकमणिनिर्मितानि, ज्योतिश्छायाकुसुमरचितानि = नक्षत्रप्रतिबिम्ब-रूपपुष्प-परिष्कृतानि, हर्म्यस्थलानि = सौध-शिखराणि, एत्य = गत्वा, त्वद्गम्भीरध्वनिषु = मेघगम्भीरस्तनितेषु, पुष्करेषु = वाद्यपात्रमुखेषु, शनकैः = मन्दम्, आहतेषु = सुताडितेषु, (सत्सु), कल्पवृक्षप्रसूतम् = सुरतरुजातम्, रतिफलम् = एतन्नामकं फलम्, मधु = मद्यम्, आसेवन्ते = पिबन्ति ॥ ३ ॥
शब्दार्थः—यस्याम् = जिस अलका नगरी में, यक्षाः = यक्षगण, उत्तमस्त्रीसहायाः = रमणीय स्त्रियों के साथ, सितमणिमयानि = स्फटिक मणि से खचित, ज्योतिश्छायाकुसुमरचितानि = नक्षत्रों के प्रतिबिम्ब रूप फूलों से सजाये गये, हर्म्यस्थलानि = महलों की अटारियों पर, एत्य = जाकर, त्वद्गम्भीरध्वनिषु = तुम्हारे समान गम्भीर शब्द वाले, पुष्करेषु = नगाड़ों के, शनकैः = धीरे-धीरे, आहतेषु = बजाये जाने पर, कल्पवृक्षप्रसूतम् = कल्पवृक्ष से उत्पन्न, रतिफलम् = रतिफल नाम की, मधु = मदिरा का, सेवन्ते = सेवन करते हैं, अर्थात् पीते हैं ॥ ३ ॥
भावार्थः—हे मेघ ! यस्यामलकायां यक्षाः स्फटिकमणिनिर्मितानि नक्षत्र-प्रतिबिम्ब-रूपैः पुष्पैः सज्जीकृतानि सौधशिखराण्येल्य त्वद्गम्भीरध्वनिषु वाद्यभाण्डेषु शनैः शनैः प्रताडितेषु कल्पवृक्षोत्पन्नं रतिफलनामकं मद्यमासेवन्ते ॥ ३ ॥
हिन्दी—हे मेघ ! जिस अलका नगरी में यक्षगण रमणीय रमणियों के साथ स्फटिकमणि से खचित, तारों के प्रतिबिम्बरूपी फूलों से सजाये गये महलों की अटारियों पर जाकर तुम्हारी तरह गम्भीर शब्द वाले नगाड़ों के धीमे-धीमे बजाये जाने पर कल्पवृक्ष से निकले रतिफल नामक मदिरा का सेवन करते हैं ॥ ३ ॥
उत्तरमेघः १६९
समासः— उत्तमाश्च ताः स्त्रियः = उत्तमस्त्रियः ( कन्याः ) उत्तमस्त्रियः सहायाः येषान्ते उत्तमस्त्रीसहायाः ( बहु० ) सिताश्च ते मणयः = सितमणयः ( कर्म० ) सितमणिभिः प्रकृतानि = सितमणिमयानि ( तृ० तत्० ) । ज्योतिषां छायाः = ज्योतिश्छायाः ( ष० तत्० ), ता एव कुसुमानि = ज्योतिश्छायाकुसुमानि ( क० धा० रूपक० ) तैः रचितानि = ज्योतिश्छायाकुसुमरचितानि ( तृ० तत्० ) । हर्म्याणां स्थलानि = हर्म्यस्थलानि ( ष० तत्० ) । कल्पवृक्षात्प्रसूतम् ( ष० त० ) ।
कोशः— कुबेरस्त्र्यम्बकसखो यक्षराड् गुह्यकेश्वरः, इत्यमरः । ज्योतिस्ताराग्निभाज्वाला दृक्पुत्रार्यार्धिवरात्मसु, इति वैजयन्ती । पुष्करं करहस्ताग्रे वाद्यभाण्डमुखे जले, इत्यमरः ।
टिप्पणी— उत्तमस्त्रीसहायाः—समासस्थल में इसका विग्रह उत्तमाश्च ताः स्त्रियः ऐसा विग्रह होता है वहाँ कर्मधारय समास होकर "पुंवत्कर्मधारयजातीयदेशीयेषु" इस सूत्र से उत्तमा को पुंवत्भाव "उत्तम" ऐसा हो गया और पुनः बहुव्रीहि समास कर उत्तम-स्त्रीसहायाः बनाया जाता है । सितमणिमयानि—यहाँ सितमणि शब्द से नाभि प्रकृतानि इस विग्रह में "तत्प्रकृतवचने मयट्" इस सूत्र से मयट् प्रत्यय किया गया है । एत्य—गत्यर्थक इण् धातु से क्त्वा प्रत्यय करके उसके स्थान पर ल्यप् करके "एत्य" ऐसा रूप बनता है । आहतेषु—"आङ्" उपसर्गपूर्वक "हन्" धातु से "क्त" प्रत्यय करके आहत ऐसा बनता है, यह रूप इसी शब्द की स० वि० के बहुवचन का है । आसेवन्ते—'आङ्' उपसर्गपूर्वक "सेव" धातु के लट् लकार के प्रथम पुरुष के बहुवचन का यह रूप है, यह धातु आत्मनेपदी है ।
अलङ्कारः— यहाँ यक्षों का ( महापुरुषों का ) एवं अलौकिक ऐश्वर्य का भी वर्णन है, अतएव "उदात्त" अलङ्कार है । "ज्योतिश्छायाकुसुमरचितानि" यहाँ "रूपक" है । "त्वद्गम्भीरध्वनिषु" यहाँ "लुप्तोपमा" है । एवं तीनों अलङ्कारों की सत्ता निरपेक्षभाव से है अतः "संसृष्टि" अलङ्कार है ॥ ३ ॥
१७० | मेघदूतम्
मन्दाकिन्याः सलिल-शिशिरैः सेव्यमानामरुद्भि- र्मन्दाराणामनुतटरुहां छायया वारि-तोष्णाः । अन्वेष्टव्यैः कनकसिकता—मुष्टि — निक्षेपगूढैः संक्रीडन्ते मणिभिरमर-प्रार्थिता यत्र कन्याः ॥४॥
अन्वयः—यत्र, अमर-प्रार्थिताः, कन्याः, मन्दाकिन्याः, सलिलशिशिरैः, मरुद्भिः, सेव्यमानाः, अनुतटरुहाम्, मन्दाराणाम् छायया, वारितोष्णाः, कनक-सिकतामुष्टिनिक्षेपगूढैः, अन्वेष्टव्यैः, मणिभिः, संक्रीडन्ते ॥ ४ ॥
व्याख्या — यत्र = अलकायाम्, अमर-प्रार्थिताः=देव'भिलषिताः, कन्याः= यक्षकुमार्यः, मन्दाकिन्याः=स्वर्गङ्गायां, सलिलशिशिरैः=तोयशीतलैः, मरुद्भिः=पवनैः, सेव्यमानाः=सेविताः, अनुतटरुहाम् =उपकूलोद्भवानाम्, मन्दाराणाम् =मन्दारवृक्षाणाम्, छायया=अनातपेन, वारितोष्णाः =दूरीकृताऽऽतपाः [सत्यः], कनकसिकतामुष्टिनिक्षेपगूढैः =स्वर्णवालुकामुष्टिप्रक्षेपगुप्तैः, अत एव अन्वेष्टव्यैः =गवेषणीयैः, मणिभिः =रत्नैः, संक्रीडन्ते =सम्यक्क्रीडन्ति ॥५॥
शब्दार्थः—यत्र = जिस अलका में, अमर-प्रार्थिताः =देवताओं की अभिलषित, कन्याः =यक्षकुमारियां, मन्दाकिन्याः = आकाशगङ्गा के, सलिल-शिशिरैः =जल से शीतल, मरुद्भिः =पवनों से, सेव्यमानः =सेवित, अनुतटरुहाम् =किनारों पर उत्पन्न, मन्दाराणाम् =मन्दारवृक्षों की, छायया =छाया से, वारितोष्णाः =जिनकी धूप दूर कर दी है (ऐसी वे यक्षकुमारियां) कनक-सिकता-मुष्टि-निक्षेप-गूढैः =स्वर्ण की बालू में मुट्ठी रखकर छुपाई गयी, अत एव, अन्वेष्टव्यैः =खोजने योग्य ( जिन्हें खोजना पड़े ) ऐसे, मणिभिः = मणियों से, संक्रीडन्ते =अच्छी तरह खेलती हैं ॥ ४ ॥
भावार्थः—हे मेघ ! यत्रालकायां देवयाचिताः आकाशगङ्गायाः जलशीतलैः पवनैरासेव्यमानाः तीरोत्पन्नमन्दारवृक्षाणां छाययाऽऽपसारिताऽऽतपाः यक्षकुमार्यः सुवर्णवालुकामुष्टि-प्रक्षेपगुप्तैः अन्वेष्टव्यैः रत्नैः संक्रीडन्ते ।
हिन्दी—हे मेघ ! जिस अलका में, देवताओं से याचित, आकाशगङ्गा के