मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

१७० | मेघदूतम्

मन्दाकिन्याः सलिल-शिशिरैः सेव्यमानामरुद्भि- र्मन्दाराणामनुतटरुहां छायया वारि-तोष्णाः । अन्वेष्टव्यैः कनकसिकता—मुष्टि — निक्षेपगूढैः संक्रीडन्ते मणिभिरमर-प्रार्थिता यत्र कन्याः ॥४॥

अन्वयः—यत्र, अमर-प्रार्थिताः, कन्याः, मन्दाकिन्याः, सलिलशिशिरैः, मरुद्भिः, सेव्यमानाः, अनुतटरुहाम्, मन्दाराणाम् छायया, वारितोष्णाः, कनक-सिकतामुष्टिनिक्षेपगूढैः, अन्वेष्टव्यैः, मणिभिः, संक्रीडन्ते ॥ ४ ॥

व्याख्या — यत्र = अलकायाम्, अमर-प्रार्थिताः=देव'भिलषिताः, कन्याः= यक्षकुमार्यः, मन्दाकिन्याः=स्वर्गङ्गायां, सलिलशिशिरैः=तोयशीतलैः, मरुद्भिः=पवनैः, सेव्यमानाः=सेविताः, अनुतटरुहाम् =उपकूलोद्भवानाम्, मन्दाराणाम् =मन्दारवृक्षाणाम्, छायया=अनातपेन, वारितोष्णाः =दूरीकृताऽऽतपाः [सत्यः], कनकसिकतामुष्टिनिक्षेपगूढैः =स्वर्णवालुकामुष्टिप्रक्षेपगुप्तैः, अत एव अन्वेष्टव्यैः =गवेषणीयैः, मणिभिः =रत्नैः, संक्रीडन्ते =सम्यक्क्रीडन्ति ॥५॥

शब्दार्थः—यत्र = जिस अलका में, अमर-प्रार्थिताः =देवताओं की अभिलषित, कन्याः =यक्षकुमारियां, मन्दाकिन्याः = आकाशगङ्गा के, सलिल-शिशिरैः =जल से शीतल, मरुद्भिः =पवनों से, सेव्यमानः =सेवित, अनुतटरुहाम् =किनारों पर उत्पन्न, मन्दाराणाम् =मन्दारवृक्षों की, छायया =छाया से, वारितोष्णाः =जिनकी धूप दूर कर दी है (ऐसी वे यक्षकुमारियां) कनक-सिकता-मुष्टि-निक्षेप-गूढैः =स्वर्ण की बालू में मुट्ठी रखकर छुपाई गयी, अत एव, अन्वेष्टव्यैः =खोजने योग्य ( जिन्हें खोजना पड़े ) ऐसे, मणिभिः = मणियों से, संक्रीडन्ते =अच्छी तरह खेलती हैं ॥ ४ ॥

भावार्थः—हे मेघ ! यत्रालकायां देवयाचिताः आकाशगङ्गायाः जलशीतलैः पवनैरासेव्यमानाः तीरोत्पन्नमन्दारवृक्षाणां छाययाऽऽपसारिताऽऽतपाः यक्षकुमार्यः सुवर्णवालुकामुष्टि-प्रक्षेपगुप्तैः अन्वेष्टव्यैः रत्नैः संक्रीडन्ते ।

हिन्दी—हे मेघ ! जिस अलका में, देवताओं से याचित, आकाशगङ्गा के