मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

उत्तरमेघः १६९

समासः— उत्तमाश्च ताः स्त्रियः = उत्तमस्त्रियः ( कन्याः ) उत्तमस्त्रियः सहायाः येषान्ते उत्तमस्त्रीसहायाः ( बहु० ) सिताश्च ते मणयः = सितमणयः ( कर्म० ) सितमणिभिः प्रकृतानि = सितमणिमयानि ( तृ० तत्० ) । ज्योतिषां छायाः = ज्योतिश्छायाः ( ष० तत्० ), ता एव कुसुमानि = ज्योतिश्छायाकुसुमानि ( क० धा० रूपक० ) तैः रचितानि = ज्योतिश्छायाकुसुमरचितानि ( तृ० तत्० ) । हर्म्याणां स्थलानि = हर्म्यस्थलानि ( ष० तत्० ) । कल्पवृक्षात्प्रसूतम् ( ष० त० ) ।

कोशः— कुबेरस्त्र्यम्बकसखो यक्षराड् गुह्यकेश्वरः, इत्यमरः । ज्योतिस्ताराग्निभाज्वाला दृक्पुत्रार्यार्धिवरात्मसु, इति वैजयन्ती । पुष्करं करहस्ताग्रे वाद्यभाण्डमुखे जले, इत्यमरः ।

टिप्पणी— उत्तमस्त्रीसहायाः—समासस्थल में इसका विग्रह उत्तमाश्च ताः स्त्रियः ऐसा विग्रह होता है वहाँ कर्मधारय समास होकर "पुंवत्कर्मधारयजातीयदेशीयेषु" इस सूत्र से उत्तमा को पुंवत्भाव "उत्तम" ऐसा हो गया और पुनः बहुव्रीहि समास कर उत्तम-स्त्रीसहायाः बनाया जाता है । सितमणिमयानि—यहाँ सितमणि शब्द से नाभि प्रकृतानि इस विग्रह में "तत्प्रकृतवचने मयट्" इस सूत्र से मयट् प्रत्यय किया गया है । एत्य—गत्यर्थक इण् धातु से क्त्वा प्रत्यय करके उसके स्थान पर ल्यप् करके "एत्य" ऐसा रूप बनता है । आहतेषु—"आङ्" उपसर्गपूर्वक "हन्" धातु से "क्त" प्रत्यय करके आहत ऐसा बनता है, यह रूप इसी शब्द की स० वि० के बहुवचन का है । आसेवन्ते—'आङ्' उपसर्गपूर्वक "सेव" धातु के लट् लकार के प्रथम पुरुष के बहुवचन का यह रूप है, यह धातु आत्मनेपदी है ।

अलङ्कारः— यहाँ यक्षों का ( महापुरुषों का ) एवं अलौकिक ऐश्वर्य का भी वर्णन है, अतएव "उदात्त" अलङ्कार है । "ज्योतिश्छायाकुसुमरचितानि" यहाँ "रूपक" है । "त्वद्गम्भीरध्वनिषु" यहाँ "लुप्तोपमा" है । एवं तीनों अलङ्कारों की सत्ता निरपेक्षभाव से है अतः "संसृष्टि" अलङ्कार है ॥ ३ ॥