मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

१६४	मेघदूतम्

वेष्टिता गृहबर्हिणः सततोज्ज्वलबर्हाः स्ववाणीभिरुद्गतकण्ठः, एवं रात्रयश्च निरवच्छिन्न चन्द्रिकोज्ज्वलाऽऽपसारितान्धकारप्रसरा रमणीयाश्च सन्ति ॥ १ ॥

हिन्दी—हे मेघ ! जिस अलका में वृक्ष नित्य फूलों से सम्पन्न, न कि केवल अपनी ही ऋतुओं में, अतएव मदमस्त भौरों से गुञ्जायमान रहते हैं, सदा कमलों से युक्त कमल-लताएँ हंसपंक्ति से घिरी रहती हैं, घर के पालतू मयूर सदा चमकते हुए पूँछवाले अपनी वाणी बोलते समय गर्दन ऊँची करके रहते हैं, और रातें अनवरत ज्योत्स्नावाली अन्धकार के नष्ट हो जाने से, रमणीय रहती हैं ॥ १ ॥

समासः—उन्मत्ताश्च ते भ्रमराः = उन्मत्तभ्रमराः (क० धा०) उन्मत्त-भ्रमरैः मुखराः = उन्मत्तभ्रमरमुखराः (तृ० तत्०) नित्यानि पद्मानि यासां ताः नित्यपद्मा (बहु०) हंसानां श्रेणी = हंस-श्रेणी (ष० तत्०), रचिता रशना यासां ताः रचितरशनाः (बहु०) हंसश्रेणिभिः रचितरशनाः = हंसश्रेणी-रचित-रशना (तृ० तत्) भवनेषु शिखिनः भवनशिखिनः (स० तत्०), भास्वन्तः कलापाः येषां ते = भास्वत्कलापाः (बहु०) नित्यं भास्वत्-कलापाः = नित्य-भास्वत्कलापाः (सुप्सुपेति समासः) उन्नतः कण्ठः येषां ते = उत्कण्ठाः (बहु०), केकाभिः उत्कण्ठाः = केकोत्कण्ठाः (तृ० तत्०)। प्रकृष्टाः दोषाः येषां ते प्रदोषाः (बहु०)। नित्या ज्योत्स्ना येषां ते नित्यज्योत्स्ना (बहु०)। तमसः वृत्तिः = तमोवृत्तिः (ष० तत्०) प्रतिहताः तमोवृत्तयः येषां ते प्रतिहततमो-वृत्तयः (बहु०) प्रतिहततमोवृत्तयश्च ते रम्याः प्रतिहततमोवृत्तिरम्याः (क० धा०)।

कोशः—वृक्षो महीरुहः शाखी विटपी पादपस्तरुः, इत्यमरः। केकावाणी-मयूरस्य, इत्यमरः। प्रदोषो रजनी-मुखम्; इत्यमरः

टिप्पणी—पादपः—पादैः पिबन्ति इस विग्रह में "पाद" उपपदपूर्वक "पा" पाने धातु से आतोऽनुपसर्गे कः" इस सूत्र से "क" प्रत्यय करके "पादपः" ऐसा शब्द निष्पन्न होता है। उन्मत्तः—"उद्" उपसर्गपूर्वक "मद्" धातु से "क्त" प्रत्यय करके "उन्मत्तः" शब्द निष्पन्न होता है। मुखराः—