भारतकोश
मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

पृष्ठ 201, कुल 335 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 201

१६० | मेघदूतम्

होता है। मणिमयभुवः—यहाँ “मणीनां विकारः” इस विग्रह से “मणि” शब्द से विकार अर्थ में “तस्य विकारः” इस सूत्र से “मयट्” प्रत्यय हुआ है एवं स्त्रीत्वविवक्षा में ङीप् करके बहुवचन में “मणिमय्यः” ऐसा रूप बनता है। मणिमय्यः भुवः येषु ते मणिमयभुवः (बहु०)। यहाँ पूर्व पद को पुंवद्भाव हो गया है। अभ्रंलिहः—“अभ्र” उपपदक “लिह्” धातु से “वहाभ्रेलिहः” इस सूत्र से “खश्” प्रत्यय हुआ है एवं “अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम्” इस सूत्र से “अभ्र” को “मुम्” हुआ है। तुलयितुम्—णिजन्त “तुलि” धातु से तुमुन् प्रत्यय करके “तुलयितुम्” ऐसा रूप निष्पन्न होता है।

अलंकारः—यहाँ विद्युत्वन्तम् आदि उपमानों के क्रम से ललितवनिता आदि उपमेय कहे गये हैं अतः यथासंख्य एवं आर्थी उपमा अलङ्कार हैं और दोनों का अंगांगिभाव होने से “सङ्कर” अलंकार हो गया ॥ १ ॥

हस्ते लीलाकमलमलके बालकुन्दानुविद्धं
नीता लोध्रप्रसवरजसा पाण्डुतामानने श्रीः ।
चूडापाशे नवकुरबकं चारु कर्णे शिरीषं
सीमन्ते च त्वदुपगमजं यत्र नीपं वधूनाम् ॥ २ ॥

अन्वयः—यत्र, वधूनाम्, हस्ते, लीलाकमलम्, अलके, बालकुन्दानुविद्धम्, आनने, लोध्रप्रसवरजसा, पाण्डुतां, नीता, श्रीः, चूडापाशे, नवकुरबकम्, कर्णे, चारु, शिरीषम्, सीमन्ते च, त्वदुपगमजम्, नीपम् ॥ २ ॥

व्याख्या—हे मेघ ! यत्र = अलकायाम्, वधूनाम् = वनितानाम्, हस्ते = करे, लीलाकमलम् = क्रीडापद्मम्, शरदृतुंभवमिति भावः । अलके = चूर्णे-कुन्तले, बालकुन्दानुविद्धम् = नूतनमाघ्य-पुष्प-गुम्फनम्, हेमन्ततुं भवं पुष्पविशेषम्, आनने = मुखे, लोध्रप्रसवरजसा = शिशिरर्तुभवलोध्र-पुष्प-परागेण, पाण्डुताम् = श्वेतताम्, गौरवर्णतामिति भावः, नीता = प्रापिता, श्रीः = शोभा, चूडापाशे = केशजालके, नवकुरबकम् = नूतनकुरबकम् वसन्तर्तुभवं पुष्पविशेषम्, कर्णे = श्रोत्रे, चारु = मनोज्ञम्, शिरीषम् = ग्रीष्मर्तूंतपन्नपुष्पविशेषम्, सीमन्ते = केशवेशे च