मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 200, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ेंउत्तरमेघः १५९
भावार्थः—हे मेघ ! यस्यामलकायां रमणीयललनाः चित्रशालाः, तोर्यं-त्रिकाय प्रताडितमृदङ्गाः मणिखचित-भूमयः अभ्रङ्कषाः देवालयाः एभिर्धर्मैः तडित्वन्तं इन्द्रधनुषायुक्तम्, मधुरगम्भीरस्तनितमुच्छ्रितं त्वां यथाक्रमं समीकर्तुं पर्याप्ताः ( समर्थाः ) सन्ति ॥ १ ॥
हिन्दी—हे मेघ ! जिस अलका में, रमणीय स्त्रियां, चित्रशालाएं नृत्य-गीतादि के लिए बजाए गये मृदङ्ग, मणिखचित फर्श, गगनचुम्बी देवालय अपने इन ललित वनितत्त्वादिधर्मं से क्रमपूर्वक बिजली से युक्त, इन्द्रधनुष से युक्त, कर्णप्रिय गम्भीर गर्जन वाले, ऊँचे, तुम्हारी तुलना करने में पूर्ण समर्थ हैं।
समासः—ललिता वनिता येषु ते ललितवनिताः (बहु०)। चित्रैः सहिताः सचित्राः ( तुल्ययोगबहु० )। प्रहता मुरजाः येषु ते प्रहतमुरजाः ( बहु० )। अभ्रंलिहानि अग्राणि येषान्ते अभ्रंलिहाग्राः ( बहु० )। इन्द्रस्य चाप इन्द्रचापः । ( ष० तत्० ), इन्द्रचापेन सहितः सेन्द्रचापः ( तृ० बहु० ) तम्, स्निग्धो गम्भीरो घोषो यस्य स स्निग्धगम्भीर-घोषः ( बहु० ) तम्। अन्तर्गतं तोयं यस्य स अन्तर्गत-तोयः ( बहु० ) तम्।
कोशः—वनिता महिला तथा, इत्यमरः। आलेख्यमाश्चर्ययोश्चित्रम्, इत्यमरः मुरजा तु मृदङ्गे स्याद् ढक्कामुरजयोरपि, इति शब्दार्णवः। प्रासादो देव-भूभुजाम् इत्यमरः। अलंभूषण-पर्याप्ति-शक्ति-वारणवाचकम्, इत्यमरः। नृत्यं वाद्यं तथा गीतं त्रय संगीतमुच्यते, इति संगीतरत्नाकरः।
टिप्पणी—सचित्राः—यहाँ चित्रैः सहिताः इस विग्रह में "तेन सहेति तुल्ययोगे" इस सूत्र से (तुल्ययोग) बहुव्रीहि समास हुआ है एवं "वोपसर्जनस्य" इस सूत्र से विकल्प के "सह" के स्थान पर "स" भाव हुआ है। समभ्याभाव पक्ष में "सहचित्राः" ऐसा भी प्रयोग होता है। संगीताय—"सम्" उपसर्गपूर्वक शब्दार्थक "गै" धातु से भाव में "क" प्रत्यय करके "संगीतम्" ऐसा शब्द बनता है। यह रूप चतुर्थी विभक्ति का है, यहाँ तादर्थ्य में "तादर्थ्ये चतुर्थी वाच्या" इस वार्तिक के नियमानुरोध से चतुर्थी हुई है। प्रहताः—"प्र" उपसर्गपूर्वक "हन्" धातु से कर्म में "क्त" प्रत्यय करके "प्रहत" ऐसा रूप निष्पन्न