मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 208, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ेंउत्तरमेघः १६७
इष्टसंयोगेन साध्यः = इष्टसंयोगसाध्यः (तृ० तत्०) तस्मात्। कुसुमान्येव शराः = कुसुमशराः (रूपक क०) अथवा कुसुमान्येव शराः यस्य सः कुसुमशरः (बहु०) तस्माज्जातः कुसुमशरजः (ष० तत्०) तस्मात्। विप्रयोगस्य उपपत्तिः = विप्रयोगोपपत्तिः (ष० तत्०)।
कोशः—वित्ताधिपः कुबेरः स्यात् प्रभौ धनिकपक्षयोः, इति शब्दार्णवः। निमित्तं हेतुलक्ष्मणोः, इत्यमरः। कामं प्रकामं पर्याप्तं निकामेष्टं यथेप्सितम्, इत्यमरः। पुष्पधन्वा रतिपतिः मकरध्वजः आत्मभूः, इत्यमरः।
टिप्पणी—इष्टः—इच्छा अर्थ में विद्यमान "इष्" धातु से "क्त" प्रत्यय करके "इष्ट" शब्द निष्पन्न होता है। कुसुमशरजात्—यहाँ "अन्य" के योग होने से "अन्यारादितरर्ते दिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते" इस सूत्र से पञ्चमी विभक्ति हुई है। विप्रयोगः—"वि" एवं "प्र" उपसर्गपूर्वक योगार्थक "युज्" धातु से "घञ्" प्रत्यय करके विप्रयोग शब्द बनता है। उपपत्तिः—"उप" उपसर्गपूर्वक गत्यर्थक "पद्" धातु से भाव में "क्तिन्" प्रत्यय करके "उपपत्ति" शब्द निष्पन्न होता है। यौवनम्—यूनो भावः इस विग्रह में "युवन्" शब्द से "हायनान्तयुवादिभ्योऽण्" इस सूत्र से "अण्" प्रत्यय करके आदिवृद्धि करके "यौवनम्" शब्द बनता है॥
अलङ्कारः—"परिसंख्या निषिध्यैकमन्यस्मिन्वस्तुयन्त्रणम्" चन्द्रालोक के इस नियम के अनुसार यहाँ 'परिसंख्या' अलङ्कार है, क्योंकि इस श्लोक में आंसू आदि का शोकादि में निषेध कर हर्षादि में नियन्त्रण किया गया है।
यस्यां यक्षाः सितमणिमयान्येत्य हर्म्यस्थलानि
ज्योतिश्छायाकुसुमरचितान्युत्तमस्त्रीसहायाः ।
आसेवन्ते मधुरतिफलं कल्पवृक्षप्रसूतं
त्वद्गम्भीरध्वनिषु शनकैः पुष्करेष्व्वाहतेषु ॥ ३ ॥
अन्वयः—यस्याम्, यक्षाः, उत्तमस्त्रीसहायाः, सितमणिमयानि, ज्योतिश्छाया