मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
उत्तरमेघः १७१
जल से शीतल पवनों से सेवित, तीर पर उत्पन्न मन्दार वृक्षों की छाया से जिनकी धूप दूर कर दी गयी है, ऐसी यक्षकुमारियाँ सोने के बालुओं में मुट्ठी बाँधकर छिपायी गयी एवं जिसे खोजना पड़ता है ऐसी मणियों से अच्छी तरह खेलती हैं ।
समासः—अमरैः प्रार्थिताः = अमरप्रार्थिताः (तृ० तत्) । सलिलेन शिशिराः = सलिलशिशिराः (तृ० तत्) । तटे इति अनुतटम् (विभक्त्यर्थे अव्ययीभावः) । अनुतटं रोहन्तीति अनुतटरुहः (उपपद०) तेषाम् कनकस्य सिकताः = कनकसिकताः (ष० तत्०) मुष्टिभिर्निक्षेपः = मुष्टिनिक्षेपः (तृ० तत्०), कनकसिकतासु मुष्टिनिक्षेपः = कनकसिकता-मुष्टिनिक्षेपः (स० तत्०) कनकसिकतामुष्टिनिक्षेपेण गूढाः = कनकसिकतामुष्टिनिक्षेपगूढाः (तृ० तत्०) । वारितो उष्णो यासां ताः वारितोष्णाः (बहु०) ।
कोशः—कन्या कुमारिका नार्यः, इति विश्वः । रत्नादिभिर्वालुकादौ गुप्तैर्द्रष्टव्यकर्मभिः । कुमारिभिः कृता क्रीडा नाम्ना गुप्तमणिः स्मृता । इति दशार्णवः । 'मन्दाकिनी वियद्गङ्गा स्वर्णदी सुरदीर्घिका, इत्यमरः ।
टिप्पणी—प्रार्थिताः—"प्र" उपसर्गपूर्वक णिजन्त "आर्थि" धातु से "क्त" प्रत्यय करके "प्रार्थित" शब्द बनता है, स्त्रीत्व विवक्षा में "टाप्" करके "प्रार्थिता" ऐसा बनता है । अनुतटरुहाम्—यहाँ 'अनुतट' उपपदपूर्वक "रुह" धातु से क्विप् प्रत्यय किया गया है और उसका सर्वापहारीलोप हो गया है । इसका पाठान्तर "तटवनरुहाम्" ऐसा भी मिलता है । इन्द्र के नन्दनबन के पाँच वृक्षों में मन्दार भी एक वृक्ष है । पञ्चैते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः । सन्तानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम् ॥ इत्यमरः । वारिताः—णिजन्त "वारि" धातु से "क्त" प्रत्यय करके स्त्रीत्वविवक्षा में "टाप्" करके बहुवचन में ऐसा रूप निष्पन्न होता है । गूढाः—"गुह्" धातु से "क्त" प्रत्यय करके ढत्वादिक करके "ढूलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः" इस सूत्र से धातु के उकार को दीर्घ करके "स्त्रीत्वविवक्षा में "टाप्" करके बहुवचन में "गूढाः" ऐसा रूप बनाया जाता है । अन्वेष्टव्यैः—"अनु" उपसर्गक "इष्" धातु से "तव्यत्" प्रत्यय
१७२ मेघदूतम्
करके “अन्वेष्टव्य” रूप बनता है, तृतीया विभक्ति का उक्त रूप है। संक्रीडन्ते- सम् उपसर्गपूर्वक “क्रीड्” धातु के प्रथमपुरुष के बहुवचन का यह रूप है। यहाँ “क्रीडोऽनुसंपरिभ्यश्च” इस सूत्र से आत्मनेपद हुआ है।
अलङ्कारः-यहाँ अद्भुत ऐश्वर्य का वर्णन है अतः “उदात्त” अलङ्कार है॥
नीवोबन्धोच्छ्वसितशिथिलं यत्र बिम्बाधराणां
क्षौमं रागादनिभृतकरेष्वाक्षिपत्सु प्रियेषु।
अर्चिस्तुङ्गानभिमुखमपि प्राप्य रत्नप्रदीपान्
ह्रीमूढानां भवति विफलप्रेरणा चूर्ण-मुष्टिः ॥ ५ ॥
अन्वयः—यत्र, अनिभृतकरेषु, प्रियेषु नीवीबन्धोच्छ्वसितशिथिलम्, क्षौमम्, रागात् आक्षिपत्सु, ह्रीमूढानाम्, बिम्बाधराणाम्, चूर्णमुष्टिः, अर्चिस्तुङ्गान्, रत्नप्रदीपान्, अभिमुखम्, प्राप्य, अपि, विफलप्रेरणा, भवति।
व्याख्या—(हे मेघ!) यत्र=यस्मामलकायाम्, अनिभृतकरेषु=चपल-हस्तेषु, प्रियेषु=वल्लभेषु, नीवीबन्धोच्छ्वसितशिथिलम् = वसनग्रन्थित्रुटित-शिथिलम्, क्षौमम्=दुकूलम्, रागात्=कामाऽऽधिक्यात्, आक्षिपत्सु (सत्सु) ह्रीमूढानाम्=लज्जाविधुराणाम्, बिम्बाधराणाम्=वनिता-विशेषाणाम्, चूर्ण-मुष्टिः=मुष्टिगृहीतकुंकुमादिधूलिः, अर्चिस्तुङ्गान्=मयूखोन्नतान्, रत्नप्रदीपान् मणिदीपान्, अभिमुखम्=सम्मुखम्, प्राप्य अपि, गत्वा अपि, विफलप्रेरणा=निष्फलवेगा, भवति=वर्तते।
शब्दार्थः—(हे मेघ!) यत्र=जिस अलका में, अनिभृतकरेषु=चञ्चलहाथ वाले, प्रियेषु=प्रियतमों के (द्वारा) नीवीबन्धोच्छ्वसितशिथिलम्=नीवीबन्ध के टूट जाने के कारण शिथिल, क्षौमम्=साड़ी को, रागात्=कामाऽऽवेश के कारण, आक्षिपत्सु=खींचने का, ह्रीमूढानाम्=लज्जा से विमूढ, बिम्बाधरा-णाम्=बिम्ब फल के समान होंठवाली स्त्री-विशेषों के, चूर्णमुष्टिः=कुंकुमादि-चूर्ण की मुट्ठी, अर्चिस्तुङ्गान्=ऊंची किरणोंवाले, रत्नप्रदीपान्=मणिदीपों के
उत्तरमेघः १७३
पास, प्राप्य अपि = पहुँचकर भी, विफलप्रेरणा = निष्फल वेगवाली; भवति = हो जाती है। अर्थात् उनका फेंकना बेकार हो जाता है ॥ ५ ॥
भावार्थः— हे मेघ ! यस्यामलकायां चञ्चलहस्तेषु वल्लभेषु नीवीबन्धत्रुटितशिथिलं दुकूलं कामाऽऽवेशात् आहरत्सु लज्जाविमूढानां बिम्बाधराणां कुंकुमादि-चूर्णमुष्टिः मयूखोन्नतान् रत्नदीपान् प्राप्य अपि निष्फलवेगा भवति ॥
हिन्दी— हे मेघ ! जिस अलका के चञ्चल हाथों वाले प्रियतमों के द्वारा नीवीबन्ध के टूट जाने के कारण शिथिल साड़ी को कामाऽऽवेश से खींचने पर लज्जा से ठगी बिम्बाधरियों की कुंकुमादि की मुट्ठी ऊँची किरणोंवाले मणिदीप के पास पहुँचकर भी बेकार चली जाती है ॥ ५ ॥
समासः= न निभृताः = अनिभृताः ( नञ्० ) अनिभृताः कराः येषान्ते अनिभृतकराः ( बहु० ) तेषु। ह्रिया मूढाः = ह्रीमूढाः (तृ० तत्०) बिम्बम् इव अधरो यासां ताः बिम्बाधराः ( बहु० ) तासाम् । चूर्णस्य मुष्टिः = चूर्णमुष्टिः ( ष० तत्० ) अर्चिभिः तुङ्गाः = अर्चिस्तुङ्गाः ( तृ० तत्० ) तान् । रत्नान्येव प्रदीपाः रत्नप्रदीपाः ( रूपकः ) तान्, विगतं फलं यस्याः सा = विफलाः (बहु०) विफला प्रेरणा यस्याः सा विफलप्रेरणा ( बहु० ) ।
कोशः— नीवी परिपणे ग्रन्थो स्त्रीणां जघनवाससि, इति विश्वः। बिम्बं फले बिम्बिकायाः प्रतिबिम्बे च मण्डले, इति विश्वः। विशेषाः कामिनी कान्ता भीरुर्बिम्बाधराऽङ्गनाः, इति शब्दार्णवः। अर्चिर्मयूर-वह्निशिखयोः, इति विश्वः। मन्दाक्षं स्त्रीस्त्रपा व्रीडा लज्जा सा, इत्यमरः ॥
टिप्पणी— निभृतः— “नि” उपसर्गपूर्वक “भृ” धातु से “क्त” प्रत्यय करके “निभृत” ऐसा रूप बनता है। उच्छ्वसित— “उद्” उपसर्गपूर्वक “श्वस्” भाव में क्त प्रत्यय करके उच्छ्वसित बनता है। नीवीबन्धः— “नीवी” शब्द का अर्थ ही स्त्रियों की साड़ी का “बन्ध” है, पुनः “बन्ध” शब्द का प्रयोग कवि ने किया है अतः महामहोपाध्याय मल्लिनाथजी ने नीव्याः बन्धः ऐसा ष० तत्० समास न करके रूपक समास किया है। बिम्बाधरा— यहाँ अधर शब्द स्वाङ्गवाची है अतः “स्वाङ्गाच्चोपसर्जनात्” इस सूत्र से ङीष् होना चाहिए
१२ मे० दू०
| १७४ | मेघदूतम् |
|---|
या परन्तु अघर शब्द के बहुत अच्वाला होने के कारण "न क्रोडादिबह्वचः" इस सूत्र से निषेध हो गया—टाप् हो गया है । प्राप्य — "प्र" उपसर्गपूर्वक आप् ( स्वा० ) धातु से क्त्वा प्रत्यय करके उसके स्थान पर ल्यप् करके "प्राप्य" ऐसा रूप बनता है । प्रस्तुत श्लोक में वर्णित बिम्बाधरियाँ "मुग्धा" जान पड़ती हैं क्योंकि पतिद्वारा साड़ी खींचे जाने पर नग्नता के कारण उत्पन्न लज्जा से किंकर्तव्यविमूढ होकर रत्नप्रदीप पर जिसकी किरणें बुझ नहीं सकतीं उस पर चूर्णमुष्टि का प्रक्षेप करती है, जो निष्फल है, क्योंकि उस दीप पर पड़कर भी वह धूलि नीचे गिर जाती हैं, प्रकाश पूर्ववत् रह जाता है, अतः वे मुग्धा हैं ।
अलङ्कारः—प्रस्तुत पद्य में चूर्णमुष्टि-प्रक्षेप रूप कारण के रहने पर रत्न-प्रदीप के बुझने रूप ( फल ) कार्य के न होने से "विशेषोक्ति" अलङ्कार है । "बिम्बाधराणाम्" यहाँ सामान्यवाचक पद के न रहने के कारण "लुप्तोपमा" है । इस तरह दोनों के परस्पर अङ्गाङ्गिभावतया रहने के कारण "संकर" नामक अलंकार है ॥ ५ ॥
नेत्रा नीताः सततमतिना यद्विमानाग्रभूमि-
रालेख्यानां स्वजलकणिका-दोषमुत्पाद्य सद्यः ।
शङ्कास्पृष्टा इव जलमुचस्त्वादृशा जालमार्गै-
र्धूमोद्गारानुकृतिनिपुणा जर्जरा निष्पतन्ति ॥ ६ ॥
अन्वयः—( हे मेघ ! ) नेत्रा, सततगतिना, यद्विमानाग्रभूमीः, नीताः, त्वादृशाः, जलमुचः, आलेख्यानाम्, स्वजलकणिकादोषम्, उत्पाद्य, सद्यः, शङ्कास्पृष्टा, इव, धूमोद्गारानुकृतिनिपुणाः, जर्जराः, जालमार्गैः, निष्पतन्ति ॥
व्याख्या—( हे मेघ ! ) नेत्रा = नायकेन, सततगतिना = अनवरतगतिना पवनेनेत्यर्थः, यद्विमानाग्रभूमीः = यत्र सप्तभूमिकभवनप्रासादोपरिभूमिका , नीताः = प्रापिता , त्वादृशाः = त्वत् समानाः, जललवमुचः = मेघाः, आलेख्यानाम् = चित्राणाम्, स्वजलकणिकादोषम् = निजतोयलवसंस्पर्शदोषम्, उत्पाद्य = सम्पाद्य, सद्यः = तत्क्षणे, शङ्कास्पृष्टा इव = भीतभीता इव, धूमोद्गारानुकृतिनिपुणाः =
उत्तरमेघः १७५
धूमनिगमानुकरणदक्षाः, जर्जराः=शीर्णाः, (सन्तः) जालमार्गैः=गवाक्षैः, निष्पतन्ति=निर्गच्छन्ति ॥
शब्दार्थः— (हे मेघ !) नेत्रा=प्रेरक, सततगतिना=निरन्तरगतिवाले (वायु) के द्वारा, यद्विमानाग्रभूमीः=सात मंजिलवाले भवनों की अटारियों पर, नीताः=ले जाये गये, त्वादृशाः=तुम्हारे समान, जललवमुचः=मेघगण, आलेख्यानाम्=चित्रों को, स्वजलकणिकादोषम्=अपने जलकणों के संसर्ग से दूषित, प्राप्य=करके, शंकास्पृष्टाः इव=भयभीत से (होकर), धूमोद्गारानुकृतिनिपुणाः=धुआं उगलने का अनुकरण करने में चतुर, जर्जराः=छिन्न-भिन्न (होकर), जालमार्गैः=खिड़कियों के मार्ग से, निष्पतन्ति=निकलते हैं ।
**भावार्थः—**यत्र त्वादृशाः मेघाः प्रेरकेण वायुना सप्तभूमिकभवनप्रासादोपरि नीताः चित्रान् निजजललवसंस्पर्शैः दूषयित्वा सद्यः भयभीता इव धूमोद्गीर्णानुकरणचतुराः जीर्णाः सन्तः गवाक्षमार्गैः निष्पतन्ति ।
**हिन्दी—**हे मेघ ! जिस अलका में अपने प्रेरक वायु के द्वारा सतमंजिले भवनों के ऊपरी भाग पर ले जाये गये तुम्हारे समान मेघ, अपने जलकणों से चित्रों को दूषित कर भयभीत से होकर धूएं निकलने का अनुकरण करने में चतुर छिन्न-भिन्न होकर खिड़की के मार्ग से निकलते हैं ।
**समासः—**सततं गतिर्यस्य सः सततगतिः (बहु०) तेन । यस्याः विमानानि = यद्विमानानि (ष० तत्०) अग्राश्च ताः भूमयः = अग्रभूमयः (कर्मधा०) यद्विमानानां अग्रभूमयः = यद्विमानाग्रभूमीः (ष० तत्०) । जलं मुञ्चन्तीति = जलमुक् (उपपद०) तस्य । स्वस्य जलम् = स्वजलम् (ष० तत्०) । स्वजलस्य कणिका = स्वजलकणिका (ष० तत्०) ताभिः दोषः = स्वजलकणिकादोषः (तृ० तत्०) तम् । शङ्कया स्पृष्टाः = शङ्कास्पृष्टाः (तृ० तत्०) । धूमस्य उद्गारः = धूमोद्गारः (ष० तत्०), तस्य अनुकृतिः = धूमोद्गाराऽनुकृतिः (ष० तत्०) तस्यां निपुणाः = धूमोद्गाराऽनुकृति-निपुणाः (स० तत्०) । जालानां मार्गाः = जालमार्गाः (ष० तत्०) तैः ।
१७६ मेघदूतम्
कोशः—मातरिश्वा सदागतिः, इत्यमरः । चित्रं लिखितरूपाढ्यं स्यादा- लेख्यं तु यत्नतः, इति शब्दार्णवः । शङ्कावितर्कभययोः, इति शब्दार्णवः । सद्यः सपदि तत्क्षणे, इत्यमरः ।
टिप्पणी—नेत्रा—नयतीति नेता प्रापणार्थक् 'नी' धातु से तृच् प्रत्यय करके “अप्तृन्तृच्” आदि सूत्र से अनङ् आदि करके उपधादीर्घ करके “नेत्रा” शब्द व्युत्पन्न होता है । उक्तरूप तृतीया विभक्ति के एकवचन का है ।
नीताः—“नी” धातु से “क्त” प्रत्यय का विधान होने पर निष्पन्न होता है ।
त्वादृशाः—त्वमिव पश्यन्ति इस विग्रह में “युष्मद्” शब्द से “त्यदादिषु” “दृशोऽनालोचने कञ् च” इस सूत्र से “कञ्” प्रत्यय हुआ “अ” बचा एवं “आसर्वनाम्नः” इस सूत्र से युष्मद् को आकारान्तादेश हुआ तब “त्वादृश” शब्द बना है, बहुवचन में त्वादृशाः ऐसा प्रयोग होता है । उत्पाद्य— “उद्” उपसर्ग- पूर्वक णिजन्त “पादि” धातु से क्त्वा प्रत्यय करके उसके स्थान पर ल्यप् करके “उत्पाद्य” ऐसा बनता है । उद्गारः— “उद्” उपसर्गपूर्वक निगरणार्थक “गॄ” धातु से भाव में “घञ्” प्रत्यय तथा वृद्ध्यादि करके “उद्गार” शब्द निष्पन्न होता है । धूमोद्गारानुकृतिनिपुणः—अनुकृतौ निपुणः यहाँ “साधु- निपुणाभ्यामर्चायां सप्तम्यप्रतेः” इस सूत्र से सप्तमी विभक्ति का विधान हुआ । पश्चात् “सप्तमी शौण्डैः” इस सूत्र से सप्तमी तत् पु० समास हुआ है ।
जालमार्गैः—यहाँ “यन्त्रजालैः” ऐसा पाठ भी कहीं-कहीं मिलता है वहाँ यन्त्रनिर्मितानि जालानि ऐसा मध्यमपदलोपी समास समझना चाहिए । निष्पतन्ति—“निस्” उपसर्गपूर्वक “पत” धातु के लट्लकार के प्रथमपुरुष के बहुवचन का उक्त रूप है ।
अलङ्कार—इस श्लोक में “शङ्कास्पृष्टा इव” इस स्थल में उत्प्रेक्षा अलङ्कार है । महामहोपाध्याय श्री मल्लिनाथजी ने इस श्लोक के द्वारा 'जिस तरह कोई जार पुरुष अन्तःपुर के दूत द्वारा चुराकर अन्तःपुर पहुँचा दिया जाता है और वह जार वहाँ स्त्रियों को दूषित कर पीछे पकड़े जाने के भय से किसी
उत्तरमेघः १७७
चोर दरवाजे से निकल भागता है वैसे यहाँ भी मेघ धूआँ-सा रूप बनाकर खिड़की के रास्ते निकल भागते हैं" इस प्रकार की ध्वनि का प्रतिपादन किया है ॥ ६ ॥
अत्र स्त्रीणां प्रियतमभुजालिङ्ग्नोच्छ्वासिताना-
मङ्गग्लानिं सुरतजनितां तन्तुजालाब लम्बाः ।
त्वत्संरोधापगम — विशदैश्चन्द्रपादैर्निशीथे
व्यालुम्पन्ति स्फुटजललवस्यन्दिनश्चन्द्रकान्ताः ॥ ७ ॥
अन्वयः—यत्र, निशीथे, त्वत्संरोधाऽपगमविशदैः, चन्द्रपादैः, स्फुटजल-लवस्यन्दिनः, तन्तुजालाऽवलम्बाः, चन्द्रकान्ताः, प्रियतमभुजालिङ्ग्नोच्छ्वासितानाम्, स्त्रीणाम्, सुरतजनिताम्, अङ्गग्लानिम्, व्यालुम्पन्ति ।
व्याख्या—यत्र = यस्यामलकायाम्, निशीथे = रात्रौ, त्वत्संरोधापगमविशदैः = मेघावरणापगमनिर्र्मलैः, चन्द्रपादैः = हिमांशु·किरणैः, स्फुटजललवस्यन्दिनः = व्यक्ततोयकण स्राविणः, नन्तुजाला·वलम्बाः = सूत्रसमूहाधाराः, वितानाधो भागः इति शेषः । चन्द्रकान्ताः = चन्द्रकान्तमणयः, प्रियतमभुजाऽऽलिङ्गिनोच्छ्वासितानाम् = वल्लभवाह्वाश्लेषशिथिलीकृतानाम्, स्त्रीणाम् = वनितानाम्, सुरतजनिताम् = सम्भोगोत्पन्नाम्, अङ्गग्लानिम् = शरीरपीडाम्, व्यालुम्पन्ति = दूरीकुर्वन्ति ॥ ६ ॥
शब्दार्थः—यत्र = जिस अका में, निशीथे = रात्रि में, त्वत्संरोधाऽपगमविशदैः = तुम्हारी रुकावट हट जाने के कारण स्वच्छ, चन्द्रपादैः = चन्द्रमा की किरणों के द्वारा, स्फुट-जललवस्यन्दिनः = स्पष्टजल·कणों को टपकाने वाली, तन्तुजालावलम्बाः = सूत्रसमूह की झालरों से लटकती हुई, चन्द्रकान्ताः = चन्द्रकान्तमणि, प्रियतमभुजालिङ्गिनोच्छ्वासितानाम् = प्रियतमों की भुजाओं के आलिंगन से शिथिल, स्त्रीणाम् = स्त्रियों को, सुरत-जनिताम् = संभोग से उत्पन्न, अंगग्लानिम् = अंगों की पीडा को, व्यालुम्पन्ति = दूर करती हैं ॥ ७ ॥
भावार्थः—हे मेघ ! यस्यामलकायां रात्रौ त्वदावरण-विहरेण निर्मलैः
| १७८ | मेघदूतम् |
|---|
चन्द्रमयूखैः स्पष्टजललव-स्राविणः सूत्रसमूहनिमितजाला-धारिताश्चन्द्रकान्त-मणयः दयितबाह्वालिङ्गनशिथिलानां वनितानां संभोगोत्पन्नां शरीरपीडामपा-कुर्वन्ति ॥ ७ ॥
**हिन्दी—**हे मेघ ! जिस अलका में रात्रि में तुम्हारी रुकावट के न रहने के कारण निर्मल चन्द्रमा की किरणों से (किरणों के सम्पर्क से) स्पष्टजल-कण को टपकानेवाली झालरियों में लटकी हुई चन्द्रकान्तमणियाँ, प्रियतम की भुजाओं के आलिंगन से शिथिल स्त्रियों की, सम्भोग से उत्पन्न अंगों की, पीड़ा को दूर करती है ॥ ७ ॥
**समास:—**तव संरोधः = त्वत्संरोधः (ष० तत्०) तस्य अपगमः = त्वत्संरोधापगमः (ष० तत्०) तेन विशदः = त्वत्संरोधापगमविशदः ( तृ० त० ) तैः । चन्द्रस्य पादाः = चन्द्रपादाः ( ष० तत्० ) तैः । जलस्य लवाः = जललवाः ( ष० तत्० ) स्फुटाश्च ते जललवाः स्फुटजललवाः ( कर्म० ) तान् स्यन्दन्ते तच्छीलाः इति स्फुटजलवस्यन्दिनः (उपपद०), प्रियतमानां भुजा प्रियतमभुजाः ( ष० तत्० ) तैः आलिङ्गितानि = प्रियतमभुजाऽऽलिङ्गितानि ( तृ० तत्० ) उदगताः श्वासाः यासां ताः = उच्छ्वासाः ( बहु० ) प्रियतमभुजाऽऽलिङ्गनेन उच्छ्वसिताः = प्रियतम-मुजाऽऽलिङ्गिनोच्छ्वासिता ( तृ० तत्० ) तासाम् । सुरतेन जनिताम् = सुरतजनिताम् ( तृ० तत्० ) ।
**कोश:—**अर्धरात्रं निशीथौ द्वौ, इत्यमरः, पादारश्म्यङ्घ्रितुर्यांशाः, इत्यमरः ।
टिप्पणी—संरोधः—"सम्" उपसर्गपूर्वक आवरणार्थक "रुध्" धातु से 'घञ्' प्रत्यय करके "संरोध" ऐसा निष्पन्न किया जाता है। अपगमः—"अप" उपसर्गपूर्वक गत्यर्थक् "गम्" धातु से 'अप्' प्रत्यय करके "अपगमः" ऐसा बनाया जाता है। स्यन्दिनः—"स्यन्द" धातु से ताच्छील्य अर्थ में णिनि प्रत्यय करके "स्यन्दिन्" ऐसा रूप निष्पन्न होता है। उक्त रूप षष्ठी विभक्ति के एकवचन का है। **प्रियाः—**प्रीणन्ति इति, इस विग्रह में "प्री" धातु से "क" प्रत्यय करके "प्रिय" शब्द निष्पन्न होता है। **प्रियतमाः—**अतिशयेन प्रियाः प्रियतमाः यहाँ "प्रिय" शब्द से "अतिशायने तमबिष्ठनौ" इस सूत्र से "तमप्"
उत्तरमेघः १७९
प्रत्यय होता है। उच्छ्वासिताः—"उद्" उपसर्गपूर्वक णिजन्त "श्वासि" धातु से "तत्करोति तदाचष्टे" इस सूत्र से "क्त" प्रत्यय हुआ है एवं स्त्रीत्व-विवक्षा में टाप् करके "उच्छ्वासिता" ऐसा रूप निष्पन्न किया जाता है। ग्लानिः—हर्षक्षयार्थक "ग्लै" धातु से भाव में "क्तिन्" प्रत्यय करके आत्वादि करके "ग्लानि" शब्द निष्पन्न किया जाता है।
अलङ्कारः—यहाँ ऐश्वर्यपूर्ण वस्तु चन्द्रकान्त आदि का वर्णन है अतः उदात्त अलङ्कार है ॥ ७ ॥
अक्षय्यान्तर्भवन-निधयः प्रत्यहं रक्त-कण्ठै- रुद्गायद्भिर्धनपतियशः किन्नरैर्यत्र सार्धम् । वैभ्राजाख्यं विबुधवनितावारमुख्यासहाया बद्धालापा बहिरुपवनं कामिनो निर्विशन्ति ॥८॥
अन्वयः—यत्र, अक्षय्यान्तर्भवननिधयः विबुधवनितावारमुख्यासहायाः, बद्धालापाः, कामिनः, प्रत्यहम्, रक्तकण्ठैः, धनपतियशः, उद्गायद्भिः, किन्नरैः, सार्धम्, वैभ्राजाख्यम्, बहिरुपवनम्, निर्विशन्ति ॥ ८ ॥
व्याख्या—यत्र = यस्यामल्कायाम्, अक्षय्यान्तर्भवननिधयः = अपरिमित-गृहाभ्यन्तरसम्भूतसम्पत्तयः, विबुधवनिताः = देववनिताः, वारमुख्यासहायाः = अप्सर·सहचराः, बद्धालापाः = कृतसंभाषणाः, कामिनः = कामुकाः, प्रत्यहम् = प्रतिदिनम्, रक्तकण्ठैः = मधुरकण्ठस्वरैः, धनपतियशः = कुबेरकीर्तिम्, उद्गा-यद्भिः = तारस्वरेण गायद्भिः, किन्नरैः = किम्पुरुषैः देवयोनिविशेषैः, सार्धम् = साकम्, वैभ्राजाख्यम् = वैभ्राजाऽभिधेयम्, कुबेराऽऽराममित्यर्थः । बहिरुपवनम् = बाह्योद्यानम्, निर्विशन्ति = उपभोगं कुर्वन्ति ॥ ८ ॥
शब्दार्थः—यत्र = जिस अलका में, अक्षय्यान्तर्भवननिधयः = जिनके घर के भीतर अपार सम्पत्ति पड़ी हैं, विबुध-वनिताः = देवाङ्गना ( रूपी ), वारमुख्या-सहायाः = वेश्याओं अर्थात् अप्सराओं के साथ, बद्धालापाः = वार्त्तालाप करते
१८० मेघदूतम्
हुए, कामिनः=कामुक लोग, प्रत्यहम्=प्रतिदिन, रक्तकण्ठैः=मधुर स्वर से, धनपतियशः = कुबेर की कीर्ति का, उद्गायद्भिः = ऊँचे स्वर में गान करते हुए, किन्नरैः=किन्नरों के, सार्धम्=साथ, वैभ्राजाख्यम्=वैभ्राजनामक, बहिरुपवनम्=बाहरी उद्यान का ( कुबेर के उद्यान का ), निर्विशन्ति=उपभोग करते हैं ॥ ८ ॥
भावार्थः—यस्यामलकायां गृहाभ्यन्तरेऽपरिमित-संगृहीतसंपत्तयः कामिनः अप्सरोभिः सह वार्तालापं कुर्वन्तः, कुबेर-कीर्तिम् मधुर-तार-स्वरैरुद्गायद्भिः किम्पुरुषैः सह प्रत्यहं वैभ्राजनामकस्य बाह्योद्यानस्योपभोगं कुर्वन्ति ॥ ८ ॥
हिन्दी—जिस अलका में जिनके घरों में अपार सम्पत्ति भरी पड़ी है, ऐसे कामुक लोग देवाङ्गणारूपी वेश्याओं अर्थात् अप्सराओं के साथ वार्तालाप करते हुए, कुबेर के यश का मधुर एवं ऊँचे स्वर में गान करते हुए किन्नरों के साथ वैभ्राज नामक बाह्य उद्यान का आनन्द लेते हैं।
समासः—न क्षय्याः अक्षय्याः ( नञ्० )। भवनेषु इति=अन्तर्भवनम् ( अव्ययीभाव विभक्त्यर्थ ) अन्तर्भ॑वने निधयः अन्तर्भवननिधयः ( स० त० ) अक्षय्याः अन्तर्भवननिधयः येषां ते=अक्षय्यान्तर्भवननिधयः (बहु०) विबुधानां वनिताः विबुधवनिता ( ष० तत्० ), वारे मुख्याः वारमुख्याः ( स० तत्० ) विबुध-वनिता एव वारमुख्याः विबुध-वनिता-वारमुख्या ( रूपक० ) ता एव सहाया येषां ते = विबुधवनिता-वारमुख्यासहायाः ( बहु० )। बद्धः आलापो यैस्तैः = बद्धालापाः ( बहु० )। अहनि अहनि इति प्रत्यहम् (वीप्सारूपयथाऽर्थे अव्ययीभाव) रक्तः कण्ठः येषान्ते रक्तकण्ठाः ( बहु० ) तैः । धनानां पतिः=धनपतिः ( ष० तत्० ) तस्य यशः धनपतियशः ( ष० तत्०.) तत् । वैभ्राज्यम् आख्या यस्य तत् वैभ्राजाख्यम् ( बहु० )।
कोषः—वारस्त्री गणिका वेश्या रूपाजीवाथ सा जनैः। सद्वृत्ता वारमुख्या स्यात्, इत्यमरः। स्यात्किन्नरः किम्पुरुषः तुरङ्गवदनो मयुः, इत्यमरः। पुमाना क्रीड उद्यान राज्ञः साधारणं वनम्, इत्यमरः।
टिप्पणी—क्षेतुं योग्यम् इस विग्रह में ‘क्षि’ धातु से “क्षय्यजय्यौ शक्यार्थे”
उत्तरमेघः १८१
इस सूत्र से "यत्" प्रत्यय करके धातु को गुण, अयादेश आदि करके "क्षय्य" रूप निष्पन्न किया जाता है। अन्तर्भवनम्—यहाँ "अव्ययं विभक्ति समीप" इत्यादि सूत्र से विभक्त्यर्थ में नित्य अव्ययीभाव समास हुआ है। आलापाः—"आङ्" उपसर्गपूर्वक "लप्" धातु से भाव में "घञ्" प्रत्यय करके वृद्ध्यादि करके "आलाप" शब्द निष्पन्न होता है, उक्त रूप प्रथमा के बहुवचन का है। बद्धालापाः—इसके स्थान पर "बद्धापानम्" ऐसा भी पाठान्तर मिलता है। वहाँ बद्धम् आपानं यस्मिंस्तद् बद्धापानम् ऐसा विग्रह करके और वह बहिरुपवनम् का विशेषण होगा। उद्गायद्भिः—उद् उपसर्गपूर्वक "गै" धातु से लट् लकार के स्थान पर शतृ प्रत्यय करके तृतीया विभक्ति के बहुवचन का यह रूप होगा। वैभ्राजम्-विभ्राजस्येदम् इस विग्रह में "विभ्राज" शब्द से "तस्येदम्" इस सूत्र से "अण्" प्रत्यय करके "वैभ्राजम्" ऐसा रूप निष्पन्न होता है ॥ ८ ॥
अलङ्कार—यहाँ पर भी "उदात्त" अलङ्कार है ॥ ८ ॥
गत्युत्कम्पादलक-पतितैर्यत्रमन्दार-पुष्पैः, पत्रच्छेदैः कनककमलैः कर्णविभ्रंशिभिश्च । मुक्ताजालैः, स्तनपरिसरच्छिन्नसूत्रैश्च हारै- नैशो मार्गः सवितुरुदये सूच्यते कामिनीनाम् ॥९॥
अन्वयः—यत्र, कामिनीनाम्, नैशः, मार्गः, सवितुः, उदये, गत्युत्कम्पात्, अलक-पतितैः, मन्दारपुष्पैः, पत्रच्छेदैः, कर्णविभ्रंशिभिः, कनक-कमलैः, मुक्ता-जालैः, स्तनपरिसरच्छिन्नसूत्रैः, हारैश्च, सूच्यते ॥ ९ ॥
व्याख्या—यत्र = अलकायाम्, कामिनीनाम् = अभिसारिकाणाम्, नैशः = निशासम्बन्धि, मार्गः = अध्वा, सवितुः = दिनकरस्य, उदये = उदिते, सति, गत्यु-त्कम्पात् = गमनसञ्चलनात्, अलक-पतितैः = चूर्णकुन्तलध्वस्तैः, मन्दार-पुष्पैः = मन्दारकुसुमैः, पत्रच्छेदैः = किसलयखण्डैः, कर्णविभ्रंशिभिः = श्रोत्रच्युतैः, कनक-कमलैः = स्वर्णपद्मैः, मुक्ताजालैः = मौक्तिक-सरैः, स्तनपरिसरच्छिन्नसूत्रैः = कुच-प्रदेश-त्रुटित-तन्तुभिः, हारैश्च = स्रग्भिश्च, सूच्यते = ज्ञाप्यते ॥ ९ ॥
१८२ मेघदूतम्
शब्दार्थः— यत्र = जिस अलका में, कामिनीनाम् = अभिसारिकाओं का, नैशो मार्गः = रात्रि का मार्ग, सवितुः = सूर्य के, उदये = उदित होने पर, गत्युत्कम्पात् = चलने के समय हिलने के कारण, अलक-पतितैः = घुंघराले बालों से गिरे, मन्दार-पुष्पैः = मन्दार के फूलों के द्वारा, पत्रच्छेदैः = पत्तों के टुकड़ों से, कर्ण-विभ्रंशिभिः = कान से गिरे, कनक-कमलैः = स्वर्ण कमलों के द्वारा, मुक्ताजालैः = मोतियों की लरियों से, स्तनपरिसरच्छिन्न-सूत्रैः = और स्तन-प्रदेश से टूटे हुए सूत्र वाली, हारैश्च = मोती की मालाओं के द्वारा, सूच्यते = सूचित होता है ॥ ९ ॥
भावार्थः— हे मेघ ! यस्यामलकायामभिसारिकाणां रात्रिपन्याः सूर्योदये सति गमन-काले सञ्चलनेन चूर्ण-कुन्तलध्वस्तैः मन्दारकुसुमैः, मन्दार-किसलय-सकलैः, श्रोत्रच्युतैः स्वर्ण-पद्मैः मौक्तिकसरैः कुचप्रदेशेषु विच्छिन्नतन्तुभिः मौक्तिकस्रग्भिश्च सूच्यते ॥ ९ ॥
हिन्दी— हे मेघ ! जिस अलका में अभिसारिकाओं का रात्रि का मार्ग चलने के समय घुंघराले बालों से गिरे हुए मन्दार के फूलों से, मन्दार के पत्तों के टुकड़ों से, कान से गिरे स्वर्ण-कमलों से, (बालों में गुंथे) मोतियों के लड़ों से एवं स्तनप्रदेश पर टूटे हुए सूत्र वाली मोती की मालाओं से दिन में सूचित (अनुमानित) होता है ॥ ९ ॥
समासः— गत्या उत्कम्पः = गत्युत्कम्पः (तृ० तत्०) तस्मात् । अलकेभ्यः पतितानि = अलकपतितानि (प० तत्०) तैः । मन्दारस्य पुष्पाणि = मन्दार-पुष्पाणि (ष० तत्०) तैः । पत्राणां छेदाः = पत्रच्छेदाः (ष० तत्०) तैः । स्तनयोः परिसरः स्तनपरिसरः (ष० तत्०) । छिन्नानि सूत्राणि येषां ते = छिन्नसूत्राः (बहु०), स्तन-परिसरे छिन्नसूत्राः = स्तनपरिसरच्छिन्नसूत्राः (स० तत्०) तैः ।
कोशः— मन्दारः पारिजातकः, इत्यमरः । अलकाश्चूर्ण-कुन्तलाः, इत्यमरः । पर्यन्तभूः परिसरः, इत्यमरः । स्वर्णं सुवर्णं कनकम्, इत्यमरः ।
उत्तरमेघः १८३
टिप्पणी—कामिनीनाम्— प्रशस्तः कामोऽस्यासामिति कामिन्यः तासाम्। चाणक्य ने "आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस्तासां चतुर्गुणाः। षड्गुणो व्यवहारश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः।" ऐसा स्त्रियों के सम्बन्ध में लिखा है। अतः स्त्री को कामिनी कहा जाता है, क्योंकि उनमें पुरुषों की अपेक्षा आठगुणा अधिक कामाऽऽवेश रहता है। यहाँ कामिनी का अर्थ सर्वसाधारण स्त्री नहीं अपितु "अभिसारिका" का ग्रहण होता है। नैशः— निशायां भवः नैशः यहाँ "निशा" शब्द से "तत्र भवः" इस सूत्र से अण् प्रत्यय और वृद्धि की गयी है। उत्कम्पः— "उत्" उपसर्गपूर्वक "कम्प" धातु से भाव में "घञ्" प्रत्यय करके "उत्कम्पः" ऐसा रूप निष्पन्न होता है। पतितः— "पत्" धातु से 'क्त' प्रत्यय करके "पतित" शब्द निष्पन्न होता है। कर्णविभ्रंशिभिः— कर्णेभ्यः विभ्रंशयन्तीति तच्छीलानि इस विग्रह में कर्ण उपपदक एवं "वि" उपसर्गपूर्वक "भ्रंश्" धातु से "णिनि" प्रत्यय करके उपपद समास करके "कर्णविभ्रंशिन्" ऐसा शब्द निष्पन्न होता है। उक्त रूप तृतीया के बहुवचन का है। सूच्यते— 'सूच्' धातु से "हेतुमति च" इस सूत्र से णिच् प्रत्यय लाकर पुनः धातु संज्ञा करके लट् लकार "णिचश्च" इस सूत्र से आत्मनेपद हो जायेगा, प्रथमपुरुष के एकवचन में सूच्यते ऐसा रूप बन जायेगा।
अलङ्कारः— यहाँ रात्रिमार्ग सूचन रूपी एक कार्य के लिए अलक से गिरे हुए मन्दार-पुष्प आदि अनेक कारणों का कथन होने के कारण "समुच्चय" अलङ्कार एवं गिरे हुए मन्दार पुष्पों के द्वारा रात्रि मार्ग रूप साध्य का ज्ञान होने से "अनुमान" अलङ्कार है ॥ ९ ॥
मत्वा देवं धनपतिसखं यत्र साक्षाद्वसन्तं प्रायश्चापं न वहति भयान्मन्मथः षट्पदज्यम् । सभ्रूभङ्ग-प्रहित-नयनैः कामिलक्ष्येष्वमोघै- स्तस्यारम्भश्चतुर-वनिता-विभ्रमैरेव सिद्धः ॥१०॥
अन्वयः— यत्र, मन्मथः, धनपतिसखम्, देवम्, साक्षात्, वसन्तम्, मत्वा,
| १८४ | मेघदूतम् |
|---|
-भयात्, षट्पदज्यम्, चापम्, प्रायो, न, वहति। तस्य, आरम्भः, सभ्रूभङ्ग- -प्रहितनयनैः, कामिलक्ष्येषु, अमोघैः, चतुर-वनिता-विभ्रमैः, एव सिद्धः ॥ १० ॥
व्याख्या—हे मेघ ! यत्र = यस्यामलकायाम्, मन्मथः = मदनः, धनपति-सखम् = कुबेर-मित्रम्, देवम् = शिवम्, साक्षात् = सद्यः, वसन्तम् = वर्तमानम्, मत्वा = ज्ञात्वा, भयात् = त्रासात्, षट्पदज्यम् = भ्रमरमौर्वीकम्, चापम् = धनुः, प्रायः = अधिकांशतः, न वहति = न धारयति । यदि मन्मथः धनुर्न धारयति तस्य कार्यसिद्धिस्तर्हि कथं भवतीत्याकांक्षायामाह—तस्य = कामस्य, आरम्भः = व्यापारः, सभ्रूभङ्गप्रहितनयनैः = भ्रूभङ्गसहितप्रक्षिप्ता-वलोकनैः, कामिलक्ष्येषु = कामुकशरव्येषु, अमोघैः = सफलैः, अनिष्फलैरिति यावत् । चतुर-वनिताविभ्रमैः = पटुविलासिनीविलासैः, एव, सिद्धः = साधितः ॥ १० ॥
शब्दार्थः—यत्र = जिस अलका में, मन्मथः = कामदेव, धनपतिसखम् = कुबेर के मित्र, देवम् = शङ्कर को, साक्षात् = शरीर रूप से, वसन्तम् = निवास करते हुए, मत्वा = जानकर (न कि देखकर) भयात् = डर से, षट्पदज्यम् = भ्रमरों की ज्या (डोरी) वाले, चापम् = धनुष को, प्रायः न वहति = प्रायः नहीं धारण करता है, तस्य = कामदेव का, आरम्भः = कार्य (तो) सभ्रूभङ्गम् = भ्रूभङ्ग के साथ, प्रहितनयनैः = फेंकी गयी दृष्टि वाले (कटाक्ष), कामिलक्ष्येषु = कामुकपुरुष रूपी लक्ष्यों पर, अमोघैः = निष्फल नहीं होने वाले, चतुर-वनिता-विभ्रमैः = चतुर स्त्रियों के विलासों से ही, सिद्धः = पूरा हो जाता है ॥ १० ॥
भावार्थः—हे मेघ ! यस्यामलकायां कामदेवः स्वसुहृत्प्रेम्णा शङ्कर-शरीरेण वसन्तं ज्ञात्वा भीत्या प्रायः भ्रमरमौर्वीकं चापं न धारयति । तस्य व्यापारस्तु भ्रूभङ्गसहित-प्रक्षिप्तदृष्टिभिः कामिजनेष्वनिर्मोधैः पटुविलासिनी-विलासैः निष्पन्नो भवति ॥ १० ॥
हिन्दी—हे मेघ ! जिस अलका में कामदेव कुबेर के मित्र शङ्कर को शरीर धारण कर निवास करते हुए जानकर डर के कारण भ्रमरों की डोरी वाले धनुष को नहीं धारण करता है । उसका काम तो भ्रूभङ्ग के साथ फेंकी
उत्तरमेघः १८५
गयी दृष्टि वाले कामी लोगों पर अमोघ चतुर स्त्रियों के विलास से ही पूरा हो जाता है ॥ १० ॥
समासः—मतो मथः=मन्मथः ( ष० तत्० ) । धनस्य पतिः=धनपतिः ( ष० तत्० ) धनपतेः सखा =धनपतिसखः ( ष० तत्० ) तम् । षट् पदानि येषान्ते षट्पदाः ( बहु० ) षट्पदा एव ज्या यस्य स षट्पदज्यः ( बहु० ) तम् । भ्रुवोर्भङ्गः ( ष० तत्० ) भ्रूभङ्गेन सहितम् =सभ्रूभङ्गम् ( तुल्ययोग बहु० ) सभ्रूभङ्गं प्रहितानि =सभ्रूभङ्गप्रहितानि ( सुप्सुपेति समासः ) सभ्रूम-ङ्गानि नयनानि येषु तैः, सभ्रूभङ्गप्रहितनयनैः ( बहु० ) कामिन एव लक्ष्यानि तेषु = कामिलक्ष्येषु ( रूपक० ) न मोघाः = अमोघाः ( नञ्० ) तैः । चतुराश्च ताः वनिताः = चतुर-वनिताः ( कर्म० ) तासां विभ्रमाः चतुर-वनिता विभ्रमाः ( ष० तत्० ) तैः ।
कोशः—कुवेरस्त्र्यम्बकसखः, इत्यमरः । मदनो मन्मथो मारः, इत्यमरः । धनुश्चापौ धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम्, इत्यमरः । स्त्रीणां विलास-विव्वोक-विभ्रमाः, इत्यमरः ।
टिप्पणी—देवः—दीव्यतीति देवः "दिव्" धातु से "पचाद्यच्" करके गुण करके देवः बनता है। वसन्तम्—निवासार्थक 'वस्' धातु से लट् लकार के स्थान पर "शतृ" आदेश करके नुमादि करके द्वि० विभक्ति में "वसन्तम्" ऐसा बनता है। षट्पदज्यम्—कवि-प्रसिद्धि है कि भ्रमरों की पंक्ति ही कामदेव के धनुष की प्रत्यञ्चा है । यह उचित भी है । यदि उसका धनुष "पुष्प" का है तो प्रत्यञ्चा भ्रमर की होगी ही । कामी—कामोऽस्त्यस्येति "कामी" यहाँ "अत इनिठनौ" इस सूत्र से इनि प्रत्यय हुआ है । सिद्धः—"सिध्" धातु से क्त प्रत्यय लाकर "सिद्धः" निष्पन्न होता है ।
अलङ्कारः—इस श्लोक में कामियों में लक्ष्यत्व का आरोप होने से रूपक एवं भ्रमररूपी प्रत्यञ्चावाली धनुष यद्यपि धारणयोग्य है फिर भी उसका निषेध अर्थात् सम्बन्ध में असम्बन्ध की उक्ति होने के कारण अतिशयोक्ति अलङ्कार
१८६ | मेघदूतम्
है। एवं दोनों के अङ्गाङ्गिभावतया रहने के कारण "संकर" अलङ्कार है ॥ १० ॥
वासश्चित्रं मधु नयनयोर्विभ्रमादेशदक्षं
पुष्पोद्भेदं सह किसलयैर्भूषणानां विकल्पान् ।
लाक्षारागं चरणकमलन्यासयोग्यं च यस्या-
मेकः सूते सकलमबलामण्डनं कल्पवृक्षः ॥११॥
अन्वयः—यस्याम्, चित्रं, वासः, नयनयोः, विभ्रमाऽऽदेशदक्षम्, मधु, किसलयैः, सह, पुष्पोद्भेदम्, भूषणानाम्, विकल्पान्, चरणकमलन्यासयोग्यम्, लाक्षारागम्, च सकलम्, अबलामण्डनम्, एकः, कल्पवृक्षः, सूते ॥ ११ ॥
व्याख्या—यस्याम् = अलकायाम्, चित्रम् = विविध-वर्णम्, वासः = वस्त्रम्, नयनयोः = अक्ष्णोः, विभ्रमादेशदक्षम् = विलास-शिक्षण-चतुरम्, मधु = मद्यम्, किसलयैः = नूतनपल्लवैः, सह = साकम्, पुष्पोद्भेदम् = कुसुमोद्गमम्, भूषणानाम् = अलङ्काराणाम्, विकल्पान् = प्रकारान्, चरणकमलन्यासयोग्यम् = पादपद्मालङ्कृतियोग्यम्, लाक्षारागम् = अलक्त-रागम्, च = तथा, सकलम् = सम्पूर्णम्, चतुर्विधमपीत्यर्थः । अबलामण्डनम् = वनिता-प्रसाधननिचयम्, एकः = केवलः, एकाकीत्यर्थः । कल्पवृक्षः = कल्पतरुः, सूते = उत्पादयति ॥ ११ ॥
शब्दार्थः—यस्याम् = जिस अलका में, चित्रं = रंग-बिरंगे, वासः = वस्त्र, नयनयोः—आँखों को, विभ्रमादेशदक्षम् = विलासों की शिक्षा देने में निपुणः, मधु = मद्य, किसलयैः = नवीन पल्लवों के, सह = साथ, पुष्पोद्भेदम् = फूलों का आविर्भाव, भूषणानाम् = गहनों का, विकल्पान् = भेद (प्रकार) । चरणकमलन्यासयोग्यम् = और चरण-कमल में लगाने योग्य, लाक्षारागं च = महावर (आलता) रंग, सकलम् = सभी, अबलामण्डनम् = स्त्रियों की प्रसाधन सामग्री, एकः = एक, कल्पवृक्षः = कल्पवृक्ष (ही), सूते = उत्पन्न करता है ॥ ११ ॥
उत्तरमेघः १८७
**भावार्थः—**हे मेघ ! यस्यामलकायामेकः कल्पवृक्ष एव विविध-वर्णं वस्त्रम्, नेत्रयोः विलास-शिक्षण-निपुणं मद्यम्, किसलयैः साकं कुसुमाविर्भावम् भूषणानामनेकभेदान्, पादपद्मालङ्कृतियोग्यमालक्तकरसमित्यर्थः सर्वमेव वनिताप्रसाधन-समूहमुत्पादयति ॥ ११ ॥
**हिन्दी—**हे मेघ ! जिस अलका में एक कल्पवृक्ष ही, अनेक रंग के वस्त्र, आँखों को विलास की शिक्षा देने में कुशल-मद्य, नवीन पत्तों के साथ फूलों का आविर्भाव, अनेक प्रकार के आभूषण और चरण-कमल में लगाये जाने योग्य महावर या मेहदी, इस तरह स्त्रियों की सम्पूर्ण प्रसाधन-सामग्री को उत्पन्न करता है ॥ ११ ॥
**समासः—**विभ्रमाणां आदेशः = विभ्रमादेशः ( ष० तत्० ) तस्मिन् दक्षः = विभ्रमादेशदक्षः ( स० तत्० )। पुष्पाणाम् उद्भेदः = पुष्पोद्भेदः ( ष० तत् ० ) तम् । चरणौ कमले इव चरणकमलम्, ( उपमितकर्म ) तयोर्न्यासः चरणकमल-न्यासः ( ष० तत्० ) तस्मिन् योग्यम् चरणकमलन्यासयोग्यम् ( स० तत्०) तम् । अविद्यमानं बलं यस्या सा अबला ( न० बहु० ), तासां अबलानां मण्डनं अब-लामण्डनम् ( ष० तत्० )।
**कोशः—**वस्त्रमाच्छादनं वासश्चैलं वसनमंशुकम्, इत्यमरः । मधुमद्ये पुष्प-रसे क्षोद्रेऽपि, इत्यमरः । परिष्कारो विभूषणम् मण्डनञ्च, इत्यमरः । एकाकीत्वेव एककः, इत्यमरः ।
टिप्पणी—आदेशः—"आङ्" उपसर्गपूर्वक "दिश्" धातु से घञ् प्रत्यय करके "आदेशः" ऐसा निष्पन्न होता है । उद्भेदः—"उद्" उपसर्गपूर्वक "भिद्" धातु से "घञ्" प्रत्यय करके "उद्भेदः" ऐसा रूप निष्पन्न होता है । भूषणम्—"भूष्" धातु से करण में "करणाधिकरणयोश्च" इस सूत्र से "ल्युट्" प्रत्यय करके "भूषण" शब्द निष्पन्न होता है । **रागः—**रज्यतेऽनेन इस विग्रह में रागार्थक "रञ्ज्" धातु से करण अर्थ में "घञ्" प्रत्यय से "रागः" रूप निष्पन्न
१८८ मेघदूतम्
हुआ है। सूते—अभिषव “षूङ्” धातु के लट्लकार के प्रथम पुरुष के एक-वचन का यह रूप है।
अलङ्कारः—यहाँ अंग, वास, अलङ्कार, मद्य आदि बहुत-से कार्य एक कल्प-वृक्ष के हैं, अतः “तुल्ययोगिता” अलङ्कार है। तथा “चरणकमल” यहाँ लुप्तोपमा है, एवं अलङ्कारों का अङ्गाङ्गिभाव होने से “संकर” अलंकार है ॥ ११ ॥
तत्रागारं धनपतिगृहानुत्तरेणास्मदीयं दूराल्लक्ष्यं सुरपतिधनुश्चारुणा तोरणेन । यस्योपान्ते कृतकतनयः कान्तया वर्धितो मे हस्तप्राप्यस्तबकनमितो बालमन्दार-वृक्षः ॥१२॥
अन्वयः—तत्र, धनपतिगृहान्, उत्तरेण, अस्मदीयम्, आगारम्, सुरपति-धनुश्चारुणा, तोरणेन, दूरात्, लक्ष्यम् । यस्य, उपान्ते, मे, कान्तया, वर्द्धितः, कृतकतनयः, हस्तप्राप्यस्तबक नमितः, बालमन्दारवृक्षः, ( वर्तते ) ॥ १२ ॥
व्याख्या—इतः पूर्वं अलकावर्णनङ्कृतमतः स्वभवन-वर्णनङ्करोति यक्षः तत्र = अलकायाम्, धनपतिगृहान् = कुबेरहर्म्यान्, उत्तरेण = उदीच्या, अस्मदीयम् = मामकीनम्, आगारम् = गृहम्, सुरपतिधनुश्चारुणा = इन्द्रचाप-मनोहरेण, तोरणेन = बहिर्द्वारेण, दूराल्लक्ष्यम् = विप्रकृष्टादपि दृश्यम्, (अस्ति) । यस्य = भवनस्य, उपान्ते = समीपे, मे = मम, कान्तया = प्रियया, वर्द्धितः = एधितः, पोषित इत्यर्थः, कृतकतनयः = कृत्रिम-पुत्रः, हस्तप्राप्यस्तबक-नमितः = करावलम्बनयोग्यकदम्बकनम्रीभूतः, बालमन्दारवृक्षः = बालसुरतरुः (विद्यते) ।
शब्दार्थः—तत्र = उस अलका में, धनपतिगृहान् = कुबेर के घर से, उत्तरेण = उत्तर दिशा की ओर, अस्मदीयम् = मेरा, आगारम् = घर, सुरपति-धनुश्चारुणा = इन्द्रधनुष की तरह सुन्दर, तोरणेन = बाहर के दरवाजे के द्वारा, दूरात् = दूर से भी, लक्ष्यम् = देखने योग्य (जिसे देख सकते) हैं । यस्य = जिस, मेरे घर के, उपान्ते = समीप में, मे = मेरी, कान्तया = प्रिया के द्वारा
उत्तरमेघः १८९
वर्द्धितः=पाला गया ( बढ़ाया गया ), कृत्रिमपुत्रः=दत्तकपुत्र, हस्तप्राप्य-स्तबकनमितः=हाथ से पाने योग्य गुच्छों से झुका हुआ, बालमन्दारवृक्षः=नया मन्दार का वृक्ष है ।
**भावार्थः—**हे मेघ ! धनगृहादुत्तरस्यां दिशि इन्द्रचाप-सुन्दरेण बहिर्द्वारेण दृश्यं मे गेहमस्ति । यस्य समीपे मत्प्रिया-दत्तकपुत्र इव वर्धितो बालमन्दारवृक्षोऽस्ति ॥ १२ ॥
**हिन्दी—**हे मेघ, कुबेर के घर से उत्तर दिशा की ओर, इन्द्रधनुष के समान बाहरी दरवाजे के द्वारा दूर से भी देखने ( पहचानने ) योग्य मेरा घर है । जिसके समीप मेरी प्रिया के द्वारा दत्तक पुत्र की तरह बढ़ाया गया, हाथ से पाने योग्य गुच्छों वाला नया मन्दार का वृक्ष है ॥ १२ ॥
**समासः—**धनानां पतिः धनपतिः ( ष० तत् ० ) तस्य गृहाः धनपतिगृहाः ( ष० तत् ० ) तान् । सुराणां पतिः सुरपतिः ( ष० तत् ० ) तस्य धनुः=सुरपतिधनुः ( ष० तत् ० ) तदिव चारु=सुरपतिधनुश्चारु ( उपमितकर्म ० ) ते । कृतकश्वासौ तनयः कृतकतनयः ( कर्म ) हस्तेन प्राप्याः=हस्तप्राप्याः ( तृ० तत् ० ) हस्तप्राप्याश्च ते स्तबकाः = हस्त-प्राप्यस्तबकाः ( कर्म ) तैः नमितः हस्तप्राप्यस्तबकनमितः ( तृ० तत् ० )। बालश्वासौ मन्दारवृक्षश्च बालमन्दारवृक्षः ( कर्म ० )।
**कोशः—**गृहाः पुंसि च भूम्न्येव, इत्यमरः । निशान्त-वस्त्यसदनं भवनागारमन्दिरम्, इत्यमरः । स्याद्गुच्छकस्तु स्तबकः, इत्यमरः । विद्यादगारमागारम्, इति द्विरूप कोशः ।
**टिप्पणी—धनपतिगृहान्—**यहाँ "एनपा द्वितीया" से द्वितीया विभक्ति हुई है, क्योंकि "उत्तरेण" इस एनप् प्रत्ययान्त का योग है । **अस्मदीयम्=**अस्माकमिदम् इस विग्रह में "अस्मद्" शब्द की "त्यदादीनि च" इस सूत्र से वृद्धि संज्ञा करके "वृद्धाच्छः" इस सूत्र से "छ" प्रत्यय हुआ और उसके स्थान
१३ मे० दू०
| १९० | मेघदूतम् |
|---|
पर “आयनेयीनीयियः फढखछघां प्रत्ययादीनाम्” इस सूत्र से “ईय आदेश करके “अस्मदीय” ऐसा रूप निष्पन्न होता है (अस्मद् + ईय)। लक्ष्यम्– णिजन्त लक्षि धातु से “ण्यत्” प्रत्यय करके “लक्ष्य” ऐसा रूप साधु होता है। वर्धितः–वर्धनाथंक “वृध्” धातु से “क्त” प्रत्यय करके गुणादि करके “वर्धित” ऐसा रूप बना है। कृतकः—कृत एव कृतकः “कृत” शब्द से स्वार्थ में कन् प्रत्यय हुआ है। नमितः—णिजन्त “नमि” धातु से “क्त” प्रत्यय करके “नमितः” ऐसा रूप बनता है।
अलङ्कारः–“सुरपति-धनुश्चारुणा” यहाँ “लुप्तोपमा” अलङ्कार है ॥१२॥
वापी चास्मिन् मरकत-शिलाबद्ध-सोपान-मार्गा
हैमैश्छन्ना विकचकमलैः स्निग्धवैदूर्य-नालैः ।
यस्यास्तोये कृत-वसतयो मानसं सन्तिकृष्टं
नाध्यासन्ति व्यपगतशुचस्त्वामपि प्रेक्ष्य हंसाः ॥१३॥
अन्वयः–अस्मिन्, मरकत-शिला-बद्धसोपानमार्गा, स्निग्धवैदूर्यनालैः, हैमैः, विकच-कमलैः, छन्ना, वापी च । यस्याः, तोये, कृतवसतयः, हंसाः, त्वाम्, प्रेक्ष्य, अपि व्यपगतशुचः, सन्तिकृष्टम्, मानसम्, न अध्यासन्ति ।
व्याख्या–अस्मिन् = मद्भवने, मरकत-शिला-बद्ध-सोपानमार्गा = गारुत्मतमणिशिलानिर्मिताऽवतरणमार्गा, स्निग्धवैदूर्यनालैः = मसृणविदूरमणिनालैः, हैमैः = सौवर्णैः, विकचकमलैः = प्रफुल्लपद्मैः, छन्ना = अभिव्याप्ता, वापी च = दीर्घिका च (अस्ति)। यस्याः = दीर्घिकायाः, तोये = जले, कृतवसतयः = रचित-निवासाः, हंसाः = चक्राङ्गाः, त्वाम् = मेघम्, प्रेक्ष्य अपि = दृष्ट्वा अपि व्यपगतशुचः = नष्टशुचाः (सन्तः), संनिकृष्टम् = संनिहितम्, मानसम् = मानस-सरोवरम्, न डध्यासन्ति = न स्मरिष्यन्ति ॥ १३ ॥