भारतकोश
मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

पृष्ठ 213, कुल 335 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 213

१७२ मेघदूतम्

करके “अन्वेष्टव्य” रूप बनता है, तृतीया विभक्ति का उक्त रूप है। संक्रीडन्ते- सम् उपसर्गपूर्वक “क्रीड्” धातु के प्रथमपुरुष के बहुवचन का यह रूप है। यहाँ “क्रीडोऽनुसंपरिभ्यश्च” इस सूत्र से आत्मनेपद हुआ है।

अलङ्कारः-यहाँ अद्भुत ऐश्वर्य का वर्णन है अतः “उदात्त” अलङ्कार है॥

नीवोबन्धोच्छ्वसितशिथिलं यत्र बिम्बाधराणां
क्षौमं रागादनिभृतकरेष्वाक्षिपत्सु प्रियेषु।
अर्चिस्तुङ्गानभिमुखमपि प्राप्य रत्नप्रदीपान्
ह्रीमूढानां भवति विफलप्रेरणा चूर्ण-मुष्टिः ॥ ५ ॥

अन्वयः—यत्र, अनिभृतकरेषु, प्रियेषु नीवीबन्धोच्छ्वसितशिथिलम्, क्षौमम्, रागात् आक्षिपत्सु, ह्रीमूढानाम्, बिम्बाधराणाम्, चूर्णमुष्टिः, अर्चिस्तुङ्गान्, रत्नप्रदीपान्, अभिमुखम्, प्राप्य, अपि, विफलप्रेरणा, भवति।

व्याख्या—(हे मेघ!) यत्र=यस्मामलकायाम्, अनिभृतकरेषु=चपल-हस्तेषु, प्रियेषु=वल्लभेषु, नीवीबन्धोच्छ्वसितशिथिलम् = वसनग्रन्थित्रुटित-शिथिलम्, क्षौमम्=दुकूलम्, रागात्=कामाऽऽधिक्यात्, आक्षिपत्सु (सत्सु) ह्रीमूढानाम्=लज्जाविधुराणाम्, बिम्बाधराणाम्=वनिता-विशेषाणाम्, चूर्ण-मुष्टिः=मुष्टिगृहीतकुंकुमादिधूलिः, अर्चिस्तुङ्गान्=मयूखोन्नतान्, रत्नप्रदीपान् मणिदीपान्, अभिमुखम्=सम्मुखम्, प्राप्य अपि, गत्वा अपि, विफलप्रेरणा=निष्फलवेगा, भवति=वर्तते।

शब्दार्थः—(हे मेघ!) यत्र=जिस अलका में, अनिभृतकरेषु=चञ्चलहाथ वाले, प्रियेषु=प्रियतमों के (द्वारा) नीवीबन्धोच्छ्वसितशिथिलम्=नीवीबन्ध के टूट जाने के कारण शिथिल, क्षौमम्=साड़ी को, रागात्=कामाऽऽवेश के कारण, आक्षिपत्सु=खींचने का, ह्रीमूढानाम्=लज्जा से विमूढ, बिम्बाधरा-णाम्=बिम्ब फल के समान होंठवाली स्त्री-विशेषों के, चूर्णमुष्टिः=कुंकुमादि-चूर्ण की मुट्ठी, अर्चिस्तुङ्गान्=ऊंची किरणोंवाले, रत्नप्रदीपान्=मणिदीपों के