मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 214, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ेंउत्तरमेघः १७३
पास, प्राप्य अपि = पहुँचकर भी, विफलप्रेरणा = निष्फल वेगवाली; भवति = हो जाती है। अर्थात् उनका फेंकना बेकार हो जाता है ॥ ५ ॥
भावार्थः— हे मेघ ! यस्यामलकायां चञ्चलहस्तेषु वल्लभेषु नीवीबन्धत्रुटितशिथिलं दुकूलं कामाऽऽवेशात् आहरत्सु लज्जाविमूढानां बिम्बाधराणां कुंकुमादि-चूर्णमुष्टिः मयूखोन्नतान् रत्नदीपान् प्राप्य अपि निष्फलवेगा भवति ॥
हिन्दी— हे मेघ ! जिस अलका के चञ्चल हाथों वाले प्रियतमों के द्वारा नीवीबन्ध के टूट जाने के कारण शिथिल साड़ी को कामाऽऽवेश से खींचने पर लज्जा से ठगी बिम्बाधरियों की कुंकुमादि की मुट्ठी ऊँची किरणोंवाले मणिदीप के पास पहुँचकर भी बेकार चली जाती है ॥ ५ ॥
समासः= न निभृताः = अनिभृताः ( नञ्० ) अनिभृताः कराः येषान्ते अनिभृतकराः ( बहु० ) तेषु। ह्रिया मूढाः = ह्रीमूढाः (तृ० तत्०) बिम्बम् इव अधरो यासां ताः बिम्बाधराः ( बहु० ) तासाम् । चूर्णस्य मुष्टिः = चूर्णमुष्टिः ( ष० तत्० ) अर्चिभिः तुङ्गाः = अर्चिस्तुङ्गाः ( तृ० तत्० ) तान् । रत्नान्येव प्रदीपाः रत्नप्रदीपाः ( रूपकः ) तान्, विगतं फलं यस्याः सा = विफलाः (बहु०) विफला प्रेरणा यस्याः सा विफलप्रेरणा ( बहु० ) ।
कोशः— नीवी परिपणे ग्रन्थो स्त्रीणां जघनवाससि, इति विश्वः। बिम्बं फले बिम्बिकायाः प्रतिबिम्बे च मण्डले, इति विश्वः। विशेषाः कामिनी कान्ता भीरुर्बिम्बाधराऽङ्गनाः, इति शब्दार्णवः। अर्चिर्मयूर-वह्निशिखयोः, इति विश्वः। मन्दाक्षं स्त्रीस्त्रपा व्रीडा लज्जा सा, इत्यमरः ॥
टिप्पणी— निभृतः— “नि” उपसर्गपूर्वक “भृ” धातु से “क्त” प्रत्यय करके “निभृत” ऐसा रूप बनता है। उच्छ्वसित— “उद्” उपसर्गपूर्वक “श्वस्” भाव में क्त प्रत्यय करके उच्छ्वसित बनता है। नीवीबन्धः— “नीवी” शब्द का अर्थ ही स्त्रियों की साड़ी का “बन्ध” है, पुनः “बन्ध” शब्द का प्रयोग कवि ने किया है अतः महामहोपाध्याय मल्लिनाथजी ने नीव्याः बन्धः ऐसा ष० तत्० समास न करके रूपक समास किया है। बिम्बाधरा— यहाँ अधर शब्द स्वाङ्गवाची है अतः “स्वाङ्गाच्चोपसर्जनात्” इस सूत्र से ङीष् होना चाहिए
१२ मे० दू०