मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

उत्तरमेघः १७५

धूमनिगमानुकरणदक्षाः, जर्जराः=शीर्णाः, (सन्तः) जालमार्गैः=गवाक्षैः, निष्पतन्ति=निर्गच्छन्ति ॥

शब्दार्थः— (हे मेघ !) नेत्रा=प्रेरक, सततगतिना=निरन्तरगतिवाले (वायु) के द्वारा, यद्विमानाग्रभूमीः=सात मंजिलवाले भवनों की अटारियों पर, नीताः=ले जाये गये, त्वादृशाः=तुम्हारे समान, जललवमुचः=मेघगण, आलेख्यानाम्=चित्रों को, स्वजलकणिकादोषम्=अपने जलकणों के संसर्ग से दूषित, प्राप्य=करके, शंकास्पृष्टाः इव=भयभीत से (होकर), धूमोद्गारानुकृतिनिपुणाः=धुआं उगलने का अनुकरण करने में चतुर, जर्जराः=छिन्न-भिन्न (होकर), जालमार्गैः=खिड़कियों के मार्ग से, निष्पतन्ति=निकलते हैं ।

**भावार्थः—**यत्र त्वादृशाः मेघाः प्रेरकेण वायुना सप्तभूमिकभवनप्रासादोपरि नीताः चित्रान् निजजललवसंस्पर्शैः दूषयित्वा सद्यः भयभीता इव धूमोद्गीर्णानुकरणचतुराः जीर्णाः सन्तः गवाक्षमार्गैः निष्पतन्ति ।

**हिन्दी—**हे मेघ ! जिस अलका में अपने प्रेरक वायु के द्वारा सतमंजिले भवनों के ऊपरी भाग पर ले जाये गये तुम्हारे समान मेघ, अपने जलकणों से चित्रों को दूषित कर भयभीत से होकर धूएं निकलने का अनुकरण करने में चतुर छिन्न-भिन्न होकर खिड़की के मार्ग से निकलते हैं ।

**समासः—**सततं गतिर्यस्य सः सततगतिः (बहु०) तेन । यस्याः विमानानि = यद्विमानानि (ष० तत्०) अग्राश्च ताः भूमयः = अग्रभूमयः (कर्मधा०) यद्विमानानां अग्रभूमयः = यद्विमानाग्रभूमीः (ष० तत्०) । जलं मुञ्चन्तीति = जलमुक् (उपपद०) तस्य । स्वस्य जलम् = स्वजलम् (ष० तत्०) । स्वजलस्य कणिका = स्वजलकणिका (ष० तत्०) ताभिः दोषः = स्वजलकणिकादोषः (तृ० तत्०) तम् । शङ्कया स्पृष्टाः = शङ्कास्पृष्टाः (तृ० तत्०) । धूमस्य उद्गारः = धूमोद्गारः (ष० तत्०), तस्य अनुकृतिः = धूमोद्गाराऽनुकृतिः (ष० तत्०) तस्यां निपुणाः = धूमोद्गाराऽनुकृति-निपुणाः (स० तत्०) । जालानां मार्गाः = जालमार्गाः (ष० तत्०) तैः ।