मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 267, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ें२२६ मेघदूतम्
निर्व्यापारस्थितौ कालविशेषोत्सवयोः क्षणः, इत्यमरः। स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः इत्यमरः। टिप्पणी—आधि—आङ् उपसर्गपूर्वक ‘धा’ धातु से भाव में ‘कि’ प्रत्यय करके ‘आधि’ रूप निष्पन्न होता है। निषण्ण—‘नि’ उपसर्गपूर्वक ‘सद्’ धातु से क्त प्रत्यय नत्व णत्वादि करके ‘निषण्ण’ ऐसा रूप बनता है। प्राची—‘प्र’ उपसर्गपूर्वक ‘अञ्च्’ धातु से कर्ता में क्विन् प्रत्यय करके उसका सर्वापहार लोप करके नलोप करके स्त्रीत्व विवक्षा में ङीप् करके ‘प्राची’ ऐसा रूप निष्पन्न होता है। यापयन्तीम्—‘या’ धातु से णिच् करके पुगागम करके वर्तमान काल में लट् लकार लाकर उसके स्थान पर ‘शतृ’ आदेश करके स्त्रीत्व विवक्षा में ङीप् करके नुमादि करके ‘यापयन्ती’ ऐसा रूप बनता है। यह रूप द्वि० विभक्ति का है। यहाँ क्षीणावस्था का कथन है।
अलङ्कारः—यहाँ चन्द्रमूर्ति के समान यक्षपत्नी के होने के कारण ‘उपमा’ अलङ्कार है॥ २६॥
पादानिन्दोरमृतशिशिराञ्जालमार्गप्रविष्टान् पूर्वप्रीत्या गतमभिमुखं संनिवृत्तं तथैव। चक्षुः खेदात् सलिलगुरुभिः पक्ष्मभिश्चादयन्तीं साभ्रेऽह्नीव स्थलकमलिनीं न प्रबुद्धां न सुप्ताम्॥२७॥
अन्वयः—जालमार्गप्रविष्टान्, अमृतशिशिरान्, इन्दोः, पादान्, पूर्वप्रीत्या, अभिमुखम्, गतम्, तथैव, संनिवृत्तम्, चक्षुः, खेदात्, सलिलगुरुभिः, पक्ष्मभिः, छादयन्तीम्, साऽभ्रे, अह्नि, न प्रबुद्धाम्, न सुप्ताम्, स्थलकमलिनीम्, इव ( तां पश्य ) ॥ २७ ॥
व्याख्या—जालमार्गप्रविष्टान् = गवाक्षपथान्तर्गतान्, अमृतशिशिरान् = सुधाशीतलान्, इन्दोः = हिमांशोः, पादान् = मयूखान्, पूर्वप्रीत्या = प्राचीनस्नेहेन, अभिमुखम् = सम्मुखं यथा स्यात् तथा, गतम् = प्राप्तम्, तथैव = तेनैव प्रकारेण