मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 268, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ेंउत्तरमेघः २२७
संनिवृत्तम् = प्रत्यागतम्, चक्षुः = नेत्रम्, खेदात् = दुःखात्, सलिलगुरुभिः = अश्रुदुर्भरेः, पक्ष्मभिः = निमेषैः, नयनरोमभिरित्यर्थः, छादयन्तीम् = पिहितं कुर्वन्तीम्, साऽभ्रे = जलधराऽऽच्छन्ने, अह्नि = दिवसे, न प्रबुद्धाम् = न विकसि-ताम्, न सुप्ताम् = न मुकुलिताम्, स्थलकमलिनीम् = भूमिपद्मिनीम्, इव = यथा, स्थितामिति शेषः ( तां पश्य ) ॥ २७ ॥
शब्दार्थः—जालमार्गप्रविष्टान् = खिड़की के मार्ग से भीतर प्रविष्ट, अमृत-शिशिरान् = अमृत के समान शीतल, इन्दोः = चन्द्रमा की, पादान् = किरणों को, पूर्व-प्रीत्या = पहले के स्नेह के कारण, अभिमुखम् = सम्मुख, गतम् = गयी, तथैव = ( तत्क्षण ) उसी तरह, संनिवृत्तम् = लौटी हुई, चक्षुः = आंख को, खेदात् = दुःख के कारण, सलिलगुरुभिः = आँसुओं से भारी, पक्ष्मभिः = पलकों के द्वारा, छादयन्तीम् = बन्द करती हुई, साऽभ्रे = मेघ से युक्त, अह्नि = दिन में, प्रबुद्धाम् = न तो प्रफुल्लित, न सुप्ताम् = और न ही मुकुलित, स्थलकमलि-नीम् = स्थलकमलिनी के समान ( उस मेरी प्रिया को देखना ) ॥ २७ ॥
भावार्थः— हे मित्र ! गवाक्षमार्गान्तर्गतान् पीयूषवच्छीतलांश्चन्द्रमयूखान् प्रति प्राचीनस्नेहेन अभिगतमपि विरहदुःखेन तत्क्षणमेव प्रतिनिवृत्तं नेत्रं अश्रु-दुर्भरैः पक्ष्मभिराच्छादयन्तीं मेघाऽऽच्छन्ने दिवसेऽविकसिताममुकुलिताञ्च स्थल-पद्मिनीमिव ( तां मत्प्रियां पश्य ) ॥ २७ ॥
हिन्दी—हे मित्र ! खिड़की के मार्ग से भीतर प्रविष्ट अमृत के समान शीतल चन्द्रमा की किरणों के सम्मुख प्राचीन स्नेह के कारण जाकर भी विरह-वश तत्क्षण प्रतिनिवृत्त आंख को आंसुओं से बोझिल पलकों के द्वारा बंद करती हुई, मेघ से युक्त दिन में न तो विकसित और न ही मुकुलित स्थलकमलिनी के समान स्थित ( उस मेरी प्रिया को देखना ) ॥ २७ ॥
समासः—जालस्य मार्गः जालमार्गः ( ष० तत्० ), तेन प्रविष्टाः जाल-मार्गप्रविष्टाः ( तृ० तत्० ) तान् । अमृतानीव शिशिराः अमृतशिशिराः ( उपमान कर्मधारय ) तान् । पूर्वा चासौ प्रीतिः पूर्वप्रीतिः (कर्मधारय) तया।