मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 270, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ेंउत्तरमेघः २२९
व्याख्या—शुद्धस्नानात् = तैलादिरहितमज्जनात्, परुषम्–रूक्षम्, आगण्ड- लम्बम् = आकपोलावलम्बि, अलकम् = चूर्णकुन्तलम्, अधरकिसलयक्लेशिना = अधरपल्लवदुःखदायिना, निःश्वासेन = उच्छ्वासेन, विक्षिपन्तीम् = चालयन्तीम्, कम्पयन्तीमिति भावः । (तथा) स्वप्नजोऽपि = स्वप्नावस्थोद्भूतोऽपि, मत्संभोगः = मत्सङ्गमः, दूरस्थत्वेन साक्षात्संभोगाऽसम्भवात्, कथम् = केन प्रकारेण, उपनयेत् = आगच्छेत्, इति = इतीच्छया, नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम् = अश्रु- प्रवाह्निरुद्धस्थानाम्, निद्राम् = संवेशम्, आकाङ्क्षन्तीम् = अभिलषन्तीम्, (तां मत्प्रियां पश्य ) ॥ २८ ॥
शब्दार्थः—शुद्धस्नानात्=तैलादि के बिना स्नान के कारण, परुषम्=रूक्ष, आगण्डलम्बम् = गालों तक लटकते हुए, अकलम् = घुंघराले बालों को, अधर- किसलयक्लेशिना = नूतन पल्लव के समान कोमल एवं रक्त निचले होंठों को कष्ट देने वाली, निःश्वासेन = साँसों से, विक्षिपन्तीम् = इतस्ततः बिखेरती हुई, (और) स्वप्नजोऽपि=स्वप्न में ही होने वाले, मत्संभोगः=मेरा सहवास, कथम्= किस तरह, उपनयेत् = प्राप्त हो, इति = इसलिए, नयनसलिलोत्पीडरुद्धावका- शाम् = आंसुओं के प्रवाह से रुद्धस्थान वाली, निद्राम्=नींद को, आकाङ्क्षन्तीम् चाहती हुई (उस मेरी प्रिया को देखना) ॥ २८ ॥
भावार्थः—हे मेघ ! आकपोलावलम्बि रूक्षांश्चूर्णकुन्तलान् अधरपल्लव- दुःखदेनोष्णोच्छ्वासेन परिचालयन्तीम्, तथा स्वप्नावस्थायामपि मत्सह्वाससुखं कथं प्राप्नुयादिति हेतोः नेत्रजलप्रवाहावरुद्धावसरां निद्रामभिलषन्तीम् (मत्प्रियां पश्य) ॥ २८ ॥
हिन्दी—बिना तैलादि के स्नान करने के कारण रूखे एवं गालों तक लटकते हुए घुंघराले बालों को, नीचे के होंठों को झुलसाने वाले निःश्वासों से इधर-उधर हिलाती हुई तथा स्वप्नावस्था में भी मेरा सहवास-सुख कैसे प्राप्त हो जाए, इसलिए अश्रुप्रवाह से रुकी निद्रा को चाहती हुई (उस प्रिया को देखना) ॥ २८ ॥
समासः—शुद्धं च तत् स्नानं = शुद्धस्नानम् (कर्म०) तस्मात् । आगण्डा-