भारतकोश
मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

पृष्ठ 280, कुल 335 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 280

उत्तरमेघः २३९

समीप आने पर, उपरिस्पन्दि = ऊपरी भाग में स्पन्दनयुक्त, मृगाक्ष्याः=मृगनयनी का, (वह) नेत्रम् = नेत्र, मीनक्षोभात् = मछली के चलने के कारण, चलकुवलयश्रीतुलाम् = हिलते हुए नीलकमल की शोभा की उपमा को, एष्यति = प्राप्त करेगा, इति शङ्के = ऐसा मैं अनुमान कर रहा हूँ ॥ ३२ ॥

भावार्थः —हे मेघ ! कटाक्षशून्यं कज्जलस्नेहरहितं विरहे मद्यपरित्यागात् परित्यक्तभ्रूविलासं मृगनेत्रायाः मत्प्रियायाः वामनेत्रं त्वयि समीपस्थे सति ऊर्ध्वभागे स्फुरणयुक्तं सत्, मत्स्यसञ्चरणेन सञ्चलन्नीलपद्मशोभोपमां प्राप्स्यतीति संभावयामि ॥ ३२ ॥

हिन्दी—हे मेघ ! कटाक्ष एवं काजल से रहित, विरह में मद्यपान के परित्याग से जो भौंहों की क्रीड़ा को भूल गया है वह मेरी मृगनयनी प्रिया का नेत्र तुम्हारे समीप आने पर ऊपर के भाग में फड़कता हुआ, मछली के चलने से हिलते हुए नीलकमल की शोभा की उपमा को प्राप्त करेगा ॥ ३२ ॥

समासः—अपाङ्गयोः प्रसराः=अपाङ्गप्रसराः ( स० तत्० ) रुद्धा अपाङ्गप्रसरा यस्य तत् = रुद्धापाङ्गप्रसरम् (बहु०) । अञ्जनेन स्नेहः = अञ्जनस्नेहः (तृ० तत्०) तेन शून्यम् = अञ्जनस्नेहशून्यम् (तृ० त०) । भ्रुवोर्विलासः भ्रूविलासः ( ष० तत्० ) विस्मृतो भ्रूविलासो येन तत् = विस्मृतभ्रूविलासम् (बहु०) । मृगस्य इव अक्षिणी यस्याः सा मृगाक्षी (व्यधिकरण बहु०) तस्याः । मीनैः क्षोभः = मीनक्षोभः ( तृ० तत्० ), तस्मात् । चलञ्च तत् कुवलयम् (कर्म०) तस्य श्रीः = चलकुवलयश्रीः ( ष० तत्० ) तस्याः तुलाम् = चलकुवलयश्रीतुलाम् ( ष० तत्० ) ।

कोशः—अपाङ्गो नेत्रयोरन्तो, इत्यमरः । प्रत्यादेशो निराकृतिः, इत्यमरः ।

टिप्पणी—रुद्धापाङ्ग०—विरह-व्रत में शरीर संस्कार मात्र का निषेध होने के कारण यक्षपत्नी के बाल बिखरे हुए हैं अतः कटाक्ष प्रक्षेप अवरुद्ध है, यह इस वाक्य का भाव है । अञ्जनस्नेहः—यहाँ भी उक्त कारण से ही यक्ष-प्रिया की आँखें कज्जल-विहीन हैं । विस्मृतभ्रूविलासम्—मद्यपान केवल