मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 287, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ें| २४६ | मेघदूतम् |
|---|
निजोदकबिन्दुशिशिरेण, अनिलेन = वायुना, उत्थाप्य = प्रबोध्य, अभिनवैः = नूतनैः, मालतीनाम् = जातिकुसुमानाम्, जालकैः = कोरकैः, समम् = सार्धम्, प्रत्याश्वस्ताम् = सुस्थिताम्, त्वत्सनाथे = भवद्युक्ते, गवाक्षे = वातायने, स्तिमितनयनाम् = निष्पन्दलोचनाम्, मानिनीम् = मनस्विनीम्, ( मत्प्रियाम् ) विद्युद्गर्भः = विद्युदात्मा, धीरः = दृढः ( सन् ) स्तनितवचनैः = गर्जितवाग्भिः, वक्तुम् = भाषितुम्, प्रक्रमेथाः = उपक्रमस्व ॥ ३५ ॥
शब्दार्थः—(हे मेघ !) ताम् = उस मेरी प्रिया को, स्वजलकणिकाशीतलेन = अपने वारि-बिन्दु से शीतल, वायुना = वायु के द्वारा, उत्थाप्य = जगाकर, अभिनवैः = नूतन, मालतीनाम् = चमेली के, जालकैः = कलियों से ( एवं ) प्रत्याश्वस्ताम् = स्वस्थ, त्वत्सनाथे = तुम से युक्त, गवाक्षे = खिड़की पर, स्तिमितनयनाम् = निश्चल नेत्रों वाली (आँख गड़ाकर देखती हुई), मानिनीम् = मानिनी (उस मेरी प्रिया को), विद्युद्गर्भः = अपने भीतर बिजली को छिपाए हुए, धीरः = धैर्यपूर्वक, स्तनितवचनैः = गर्जनरूपीवाणी से, वक्तुं = कहना, प्रक्रमेथाः = आरम्भ करना ॥ ३५ ॥
भावार्थः—हे मेघ! सुप्तां मत्प्रियां निजसलिलकणशिशिरेण वायुना प्रबोध्य जातिकुड्मलैः साकं सुस्थितां त्वदावृते वातायने निश्चलनयनां विद्युतात्मा त्वं धीरः सन् गर्जितवचोभिः स्वकथनमारभस्व ॥ ३५ ॥
हिन्दी—हे मेघ ! उस मेरी प्रिया को अपने जल-बिन्दु से शीतल वायु के द्वारा जगा कर चमेली की नयी कलियों के साथ सुस्थिता और तुमसे घिरी खिड़की की ओर आंख गढ़ा कर देखती हुई मनस्विनी ( उस मेरी प्रिया ) को अपने भीतर बिजली को रखे हुए तुम धैर्यपूर्वक अपने गर्जनरूपी वचनों से कहना प्रारम्भ करना ॥ ३५ ॥
समासः—जलस्य कणिका = जलकणिका (ष० तत्०), स्वस्य जलकणिका स्वजलकणिका (ष० तत्०) ताभिः शीतलः = स्वजलकणिकाशीतलः (तृ० त०) तेन । नाथेन सहितः = सनाथः (तुल्ययोग बहु० ) त्वया सनाथः = त्वत्सनाथः ( तृ० त० ) तस्मिन् । गवामक्षीव गवाक्षः ( उपमित कर्म० ) । स्तिमितै नयने