मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

२४८	मेघदूतम्

कानि, पथि, श्राम्यताम्, प्रोषितानाम्, वृन्दानि, मन्द्रस्निग्धैः, ध्वनिभिः, त्वरयति ॥ ३६ ॥

व्याख्या—सम्प्रति सन्देशप्रकारं निर्दिशति भर्तुरिति । हे अविधवे = हे सौभाग्यवति ! माम् = आगन्तुकं मेघम्, भर्तुः = पत्युः, प्रियम् = स्नेहास्पदम्, मित्रम् = सुहृदम्, हृदयनिहितैः = मनःसंस्थापितैः, तत्सन्देशैः = त्वत्भर्तृसन्देशैः, त्वत्समीपम् = भवत्पार्श्वम, आगतम् = आयातम्, अम्बुवाहम् = जलदम्, विद्धि = जानीहि। यः = अहमम्बुवाहः, अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि = वियोगिनी-बद्धवेणिमोचनोत्कंठितानि, पथि = मार्गे, श्राम्यताम् = श्रान्तिमापन्नानाम्, प्रोषितानाम् = प्रवासिनाम्, वृन्दानि = समूहान्, मन्द्रस्निग्धैः = गम्भीरमधुरैः, ध्वनिभिः = स्तनितैः, त्वरयति = चाञ्चलयति, शीघ्रं गन्तुं प्रेरयति इति भावः ॥ ३६ ॥

शब्दार्थः—हे अविधवे ! = हे सौभाग्यवति ! माम् = मुझको, भर्तुः = (अपने) पति का, प्रियम् = स्नेही, मित्रम् = मित्र, (एवं) हृदयनिहितैः = हृदय में रखे हुए, तत्सन्देशैः = तुम्हारे पति के सन्देशों के साथ, त्वत्समीपम् = तुम्हारे पास, आगतम् = आया हुआ, अम्बुवाहम् = मेघ, विद्धि = जानो । यः = जो (मेघ), अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि = विरहिणियों की बँधी वेणियों को खोलने के लिए उत्कण्ठित हो रहे, पथि = मार्ग में, श्राम्यताम् = थके-माँदे, प्रोषितानाम् = प्रवासियों के, वृन्दानि = समूहों को, मन्द्रस्निग्धैः, = मधुर एवं कर्णप्रिय, ध्वनिभिः = गर्जनों से, त्वरयति = ( गृह जाने के लिए ) शीघ्रता करवाता है ॥ ३६ ॥

भावार्थः—हे सौभाग्यवति ! मां निजवल्लभसुहृदं तत्सन्देशहरमम्बुवाह जानीहि । यो मेघः प्रवासिनां सङ्घान् गृहं गन्तुं शीघ्रतां कारयति ॥ ३६ ॥

हिन्दी—हे सुहागिन ! जो, अबलाओं की बँधी वेणियों को खोलने के लिए लालायित प्रवासियों के समूह को शीघ्र घर जाने की प्रेरणा देता है, वैसे मुझको सन्देश कहने के लिए तुम्हारे पास आया हुआ, अपने पति का प्रिय मित्र मेघ समझो ॥ ३६ ॥

समासः—विगतो धवो यस्याः सा विधवा (बहु०) । न विधवा अविधवा ( नञ्० ) तत्सम्बुद्धौ 'अविधवे' । हृदये निहिताः = हृदयनिहिताः (स० तत्०)