मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

उत्तरमेघः २४९

तैः । तस्य सन्देशाः = तत् सन्देशाः ( ष० तत्० ) तैः । अबलानां वेणयः = अबलावेणयः ( ष० तत्० ), ताषां मोक्षः = अबलावेणिमोक्षः ( ष० तत् ), तस्मिन् उत्सुकानि अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि ( स० तत्० ) । मन्द्राश्च ते स्निग्धाः = मन्द्रस्निग्धाः, ( कर्मधा० ) तैः ।

कोशः—अथ मित्रं सखा सुहृत्, इत्यमरः । स्त्री योषिदबला योषा, इत्यमरः । धवः प्रियः पतिर्भर्ता, इत्यमरः ।

टिप्पणी—भर्तुः—‘भृ’ धातु से ‘तृच्’ प्रत्यय करके ‘भर्तृ’ ऐसा रूप साधु होता है । यह रूप उक्त शब्द के षष्ठी विभक्ति के एकवचन का है । निहितैः—‘नि’ उपसर्गपूर्वक ‘धा’ धातु से ‘क्त’ प्रत्यय करके धातु के स्थान में ‘दधातेर्हिः’ इस सूत्र से ‘हि’ आदेश करके ‘निहित’ ऐसा रूप बनता है। यहाँ तृतीया विभक्तिः के बहुवचन का रूप है । सन्देशैः—‘सम्’ उपसर्गपूर्वक ‘दिश्’ धातु से कर्म में ‘घञ्’ प्रत्यय करके ‘सन्देश’ रूप बनता है । अम्बुवाहम्—अम्बु वहतीति, इस विग्रह में ‘अम्बु’ उपपदक ‘वह’ धातु से ‘कर्मण्यण्’ इस सूत्र से अण् प्रत्यय करके ‘अम्बुवाह’ रूप निष्पन्न होता है । यह द्वितीया के एकवचन का रूप है ॥ ३६ ॥

अलङ्कारः—यहाँ ‘अविधवे !’ यह साभिप्राय विशेषण है अतः ‘परिकर’ नामक अलङ्कार है । ३६ ।।

इत्याख्याते पवनतनयं मैथिलीवोन्मुखी सा त्वामुत्कण्ठोच्छ्वसितहृदया वीक्ष्य संभाष्य चैव । श्रोष्यत्यस्मात्परमविहिता सौम्य ! सीमन्तिनीनां कान्तोदान्तः सुहृदुपगतः संगमात्किञ्चिदूनः ॥३७॥

अन्वयः—इति, आख्याते, उन्मुखी, सा, उत्कण्ठोच्छ्वसितहृदया, मैथिली, पवनतनयम्, इव, त्वाम्, वीक्ष्य, सम्भाष्य, च, अस्मात्, परम्, अविहिता, श्रोष्यति, एव । सौम्य ! सीमन्तिनीनाम्, सुहृदुपगतः, कान्तोदान्तः, संगमात् किञ्चित्, ऊनः ॥ ३७ ॥