मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 293, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ें२५२ मेघदूतम्
उपर्युक्त उपमा के द्वारा सीता की तरह यक्षपत्नी का पातिव्रत्य एवं हनुमान् की तरह मेघ का दूतत्व सम्पादित होता है। उन्मुखी—उन्मुख शब्द घटक 'मुख' शब्द स्वाङ्गवाची है, अतः 'स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधात्' इस सूत्र से स्त्रीत्व विवक्षा में 'ङीष्' हुआ है। श्रोष्यति—'श्रु' धातु के लृट्-लकार में प्रथमपुरुष के एकवचन का यह रूप है। सीमन्तिनी—'सीमन्तोऽस्त्यस्याः' इस विग्रह में 'सीमन्त' शब्द से 'अत इनिठनौ' इस सूत्र से 'इनि' प्रत्यय करके 'सीमन्निन्' शब्द बनाया जाता है। पश्चात् स्त्रीत्वविवक्षा में 'ऋन्नेभ्यो ङीप्' इस सूत्र से 'ङीप्' करके 'सीमन्तिनी' ऐसा रूप बनता है। संगम—सम् उपसर्गपूर्वक 'गम्' धातु से 'ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च' इस सूत्र से अप् प्रत्यय करके 'संगम' ऐसा रूप बनता है।
अलङ्कारः—यहाँ 'मैथिलीव' में उपमा अलङ्कार एवं 'अविहिता श्रोष्यति' इस वाक्य को चतुर्थ चरणोक्त वाक्य के द्वारा समर्थित होने के कारण 'अर्थान्तरन्यास' अलङ्कार है। एवं दोनों के निरपेक्ष भाव से रहने के कारण 'संसृष्टि' अलङ्कार है ॥ ३७ ॥
तामायुष्मन्मम च वचनादात्मनश्चोपकर्तुं
ब्रूया एवं 'तव सहचरो रामगिर्याश्रमस्थः ।
अव्यापन्नः कुशलमबले ! पृच्छति त्वां वियुक्तः'
पूर्वाभाष्यं सुलभविपदां प्राणिनामेतदेव ॥ ३८ ॥
अन्वयः—हे आयुष्मन्, मम, वचनात्, आत्मनः, उपकर्तुम्, च, ताम्, एवम्, ब्रूयाः 'हे अबले ! तव, सहचरः, रामगिर्याश्रमस्थः, अव्यापन्नः, वियुक्तः, त्वाम्, कुशलम्, पृच्छति' । सुलभविपदाम्, प्राणिनाम् एतदेव, पूर्वाभाष्यम् ॥ ३८ ॥
व्याख्या—हे आयुष्मन् = हे चिरञ्जीविन् ! मम = यक्षस्य, वचनात् = प्रार्थनावाक्यात्, आत्मनः = निजस्य, च, उपकर्तुम् = उपकारं कर्तुम्, ताम् = मत्प्रियाम्, एवम् = इत्थम्, ब्रूयाः = व्याहर । किमिति कथयति—हे अबले ! = हे दुर्बले ! तव = भवत्याः, सहचरः = सहचारी 'भर्ता' इत्यर्थः, रामगिर्याश्रमस्थः = रामगिरिनामकपर्वताश्रमस्थः, अव्यापन्नः = जीवितः, सकुशल इत्यर्थः,