मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)
Meghadutam of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 297, कुल 335 में से
संदर्भ में पढ़ें२५६ मेघदूतम्
अधिकतरम् = समधिकतरम् ( कुगतिप्रा० इति समासः ) । प्रकृष्टं तनु = प्रतनु ( कुगतिप्रा० । अस्रैः द्रुतम् = अस्रद्रुतम् ( तृ० तत्० ) तत् । न विरता = अविरता ( नञ्० ) अविरता उत्कण्ठा यस्य तत् = अविरतोत्कण्ठम् ( बहु० ) । उष्ण उच्छ्वासो यस्य तत् उष्णोच्छ्वासम् ( बहु० ) ।
**कोश:—**तिग्मं तीव्रं खरं तीक्ष्णं चण्डमुष्णं पटुस्मृतम्, इति यादवः । चाश्रुनेत्राम्बुरोदनं चास्रमश्रु च, इत्यमरः । गाढ-बाढ-दृढानि च, इत्यमरः । रिपौ वैरिसपत्नाऽरिद्विषद्द्वेषणदुहृदः, इत्यमरः । 'दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः, इत्यमरः ।
टिप्पणी—दूरवर्ती—'दूर' उपपदपूर्वक 'वृत्' धातु से तच्छील अर्थ में 'णिनि' प्रत्यय करके 'दूरवर्ती' ऐसा रूप बनता है। **वैरी—**वैरमस्यास्तीति 'वैरी'। 'वैर' शब्द से 'अत इनिठनौ' इस सूत्र से 'इन्' प्रत्यये 'वैरी' शब्द बनाया जाता है। **उत्कण्ठितेन—**उत्कण्ठा सञ्जात अस्येति इस विग्रह में 'उत्कण्ठा' शब्द से 'तदस्य सञ्जातं तारकादिभ्य इतच्' इस सूत्र से 'इतच्' प्रत्यय हुआ है। **प्रतनु—**यक्ष ने अपने शरीर को केवल पतला कहा परन्तु पत्नी के शरीर को प्रतनु कहा—अर्थात् एक तो वह स्वाभाविक दुर्बल थी, वियोग में अत्यधिक दुर्बल हो गयी होगी। ठीक इसी भाव का श्लोक वाल्मीकि-रामायण में आता है। 'सा प्रकृत्यैव तन्वङ्गी तद्वियोगाच्च कर्शिता । प्रतिपत्पाठ-शीलस्य विद्येव तनुतां गता' इति ॥
**अलङ्कार:—**यहाँ 'सम' अलङ्कार है क्योंकि यक्ष के शरीर और उसके पत्नी के शरीर का एक समान कथन किया गया है। 'समं स्यादानुरूप्येण श्लाघा या योग्यवस्तुनोः ।' ( साहित्यदर्पण ) ।
शब्दाख्येयं यदपि किल ते यः सखीनां पुरस्तात् कर्णे लोलः कथयितुमभूदाननस्पर्शलोभात् । सोऽतिक्रान्तः श्रवणविषयं लोचनाभ्यामदृश्य— स्त्वामुत्कण्ठाविरचितपदं मन्मुखेनेदमाह ॥ ४०॥