मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

उत्तरमेघः २६१

पर 'गौरादि' गण में उक्त शब्द के न होने के कारण वह अनुपयुक्त है । अस्ति—यह सुप्रसिद्ध सत्ताथंक 'अस्' धातु के लट् लकार के प्रथम पुरुष के एकवचन का रूप है ।

अलङ्कारः—साहित्यदर्पण के—
"सदृशाऽनुभवाद्वस्तुस्मृतिः स्मरणमुच्यते" ।
इस लक्षण के अनुसार यहाँ 'स्मरण' अलङ्कार है । क्योंकि प्रिया के शरीर आदि के समान प्रियंगुलता आदि के अनुभव से ( कोमलता आदि समान धर्म के द्वारा ) प्रिया के शरीर आदि की स्मृति प्रकृत में वर्णित है ॥ ४१ ॥

त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलाया-
मात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् ।
अस्त्रैस्तावन्मुहुरुपचितैर्दृष्टिरालुप्यते मे
क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते सङ्गमं नौ कृतान्तः ॥४२॥

अन्वयः—( हे प्रिये ! ) प्रणयकुपिताम्, त्वाम्, धातुरागैः, शिलायाम् आलिख्य, आत्मानम्, ते, चरणपतितम्, कर्तुम्, यावत्, इच्छामि, तावत्, मुहुः, उपचितैः, अस्रैः, मे, दृष्टिः, आलुप्यते । क्रूरः, कृतान्तः, तस्मिन्, अपि, नौ संगमम्, न, सहते ॥ ४२ ॥

व्याख्या—( हे प्रिये ! ) प्रणयकुपिताम् = रतिक्रुद्धां, न त्वपराधकुपितामिति भावः, त्वाम्=प्रेयसीम् त्वच्चित्रमितिभावः । धातुरागैः=गैरिकादिवर्णैः शिलायाम् = प्रस्तरपट्टे, आलिख्य = चित्रयित्वा, आत्मानम् = स्वम्, ते = तव चित्रस्थायाः इति भावः, चरणपतितम् = पादपतितम्, कर्तुम् = सम्पादयितुम्, चित्रितुमिति भावः, यावत् = यावत्समयम्, इच्छामि = अभिलषामि, तावत् = तत्कालाऽवधिम्, एवेति योज्यम्, मुहुः = अनेकशः, उपचितैः = प्रवृद्धैः, अस्रैः =नेत्रजलैः, मे=मम, दृष्टिः=नयनम्, आलुप्यते = आव्रियते, क्रूरः=निस्पृहः, कृतान्तः=विधिः, तस्मिन्नपि = चित्रेऽपि, नौ = आवयोः, संगमम् = सहवासम्, न सहते = न क्षमते ॥ ४२ ॥