मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

उत्तरमेघः २८३

शब्दः, अपि, चातकेभ्यः, जलम्, प्रदिशसि । हि, सताम्, प्रणयिषु, ईप्सितार्थ-क्रिया, एव, प्रत्युक्तम् ॥ ५१ ॥

व्याख्या—हे सौम्य ! = हे सज्जन ! इदम् = एतत्, मे = मम, बन्धुकृत्यम् = सखाकार्यम्, त्वया = मेघन, व्यवसितं कच्चित् = करिष्यामीति निश्चितं किम् ? प्रत्यादेशात् = प्रत्याख्यानात्, खलु भवतः = मेघस्य, धीरताम् = गाम्भीर्यम्, न कल्पयामि = नानुमोदयामि । याचितः = प्रार्थितः सन्, निःशब्दः अपि = स्तनितरहितोऽपि, चातकेभ्यः = सारङ्गेभ्यः, जलम् = तोयम्, प्रदिशसि = प्रयच्छसि । हि = यस्मात्, सताम् = सज्जनानाम्, प्रणयिषु = प्रार्थिषु, (विषये) ईप्सितार्थक्रिया एव = अभिलषित-कार्य-करणमेव, प्रत्युक्तम् = प्रतिवचनम्, अभीष्ट-कार्यसम्पादनमेव प्रार्थितोत्तरं भवतीति भावः ॥ ५१ ॥

शब्दार्थः—हे सौम्य ! = हे भद्र ! इदम् = इस सन्देश पहुँचाना रुप, मे = मेरे, बन्धुकृत्यम् = मित्रता के कार्य को, त्वया = तुमने, व्यवसितं कच्चित् = करूँगा क्या यह सोच लिया है, प्रत्यादेशात् = ठुकरा देने के कारण ही, भवतः = तुम्हारी, धीरताम् = गम्भीरता को, न कल्पयामि = मैं कल्पना नहीं करता । याचितः = प्रार्थना करने पर, निःशब्दोऽपि = गर्जन किये बिना भी, चातकेभ्यः = चातकों के लिए, जलम् = पानी, प्रदिशसि = देते हो । हि = क्योंकि, सताम् = सज्जनों का, प्रणयिषु = याचकों के प्रति, ईप्सितार्थ-क्रियैव = अभीष्ट कार्य का सम्पादन ही, प्रत्युक्तम् = उत्तर (होता है) ॥ ५१ ॥

भावार्थः—हे भद्र ! त्वया मत्कार्यं करिष्यते इति हृदये निश्चितं किम् ? यस्त्वं याचितः सन् स्वीकृत्तिरूपं स्तनितमकृत्वाऽपि चातकेभ्यः तोयं प्रददासि, स त्वं मत्सन्देशवाहनरूपं कार्यमस्वीकरिष्यसीति त्वद्गाम्भीर्येन नाऽहङ्कल्पयामि । यतः सज्जनानां प्रार्थिषु अभिलषित-कृत्य-सम्पादनमेव प्रतिवचनं भवति ॥ ५१ ॥

हिन्दी—हे सज्जन ! क्या तुमने मेरे इस बन्धु-कार्य को करने के लिए निश्चय किया है ? जो तुम माँगने पर स्वीकृतिसूचक गर्जन किये बिना भी चातकों को जल देते हो, वह तुम मेरी प्रार्थना को ठुकरा दोगे, ऐसी कल्पना तुम्हारी गम्भीरता के कारण मैं नहीं कह रहा हूँ । क्योंकि सज्जनों का याचकों के प्रति अभिलषित प्रयोजन का सम्पादन ही प्रत्युत्तर हुआ करता है ॥ ५१ ॥