मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

उत्तरमेघः २८५

गर्जन्ति शरदि न वर्षन्ति, वर्षति वर्षासु निःस्वनो मेघः।
नीचो वदति न कुरुते, न वदति सुजनः करोत्येव॥

नैषधचरित में इसी भाव का कथन है—
ब्रुवते हि फलेन साधवो न तु कण्ठेन निजोपयोगिताम्।
(नैषध०, २।४८।)

अलङ्कारः—यहाँ तृतीय चरणोक्त वाक्यार्थ का समर्थन चतुर्थ चरण कथित वाक्य के द्वारा होता है। अतः ‘अर्थान्तरन्यास’ नामक अलङ्कार है।

एतत्कृत्वा प्रियमनुचितप्रार्थनावर्तिनो मे
सौहार्दाद्वा विधुर इति वा मय्यनुक्रोशबुद्ध्या।
इष्टान्देशान् विचर जलद ! प्रावृषा सम्भृतश्री-
र्माभूदेवं क्षणमपि च ते विद्युता विप्रयोगः ॥५२॥

अन्वयः—हे जलद ! सौहार्दात्, वा, विधुर इति वा, मयि, अनुक्रोशबुद्ध्या, वा, अनुचितप्रार्थनावर्तिनो, मे, एतत्, प्रियम्, कृत्वा, प्रावृषा, संभृतश्रीः, इष्टान्, देशान्, विचर। क्षणमपि, ते, विद्युता, विप्रयोगः, एवम्, मा, भूत् ॥ ५२ ॥

व्याख्या—इदानीं यक्षः स्वकार्यार्थं मेघं प्रार्थमानः तं विसृजति एतदिति। हे जलद !=हे पयोधर ! सौहार्दात् =मित्रभावात्, वा = अथवा, विधुर इति वा =प्रियावियुक्त इति कारणात्, वा =अथवा, मयि=यक्षे, (विषये) अनुक्रोशबुद्ध्या =दयामत्या, वा =अथवा, अनुचितप्रार्थनावर्तिनः=अननुरूपयाचकस्य, मे =यक्षस्य, एतत् = सन्देशहरणरूपम्, प्रियम् =अभिप्सितं कार्यम्, कृत्वा = सम्पादयित्वा; प्रावृषा =वर्षाभिः, संभृतश्रीः =परिवर्धितशोभः सन्, इष्टान् = निजाभिलषितान्, देशान् =प्रान्तान्, विचर =गच्छ, अन्ते च मेघमाशिषमुक्त्वा स्ववक्तव्यं यक्ष उपसंहरति माभूदिति। क्षणमपि =निमेषमात्रमपि, ते =मेघस्य, विद्युता =चपलया, प्रेयसीरूपयेति भावः, विप्रयोगः =वियोगः, एवम् =मत्सदृशम्, माभूत् =न भवेत् ॥ ५२ ॥

१९ मे० दूत०