भारतकोश
मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

पृष्ठ 36, कुल 335 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 36

( ३५ )

वाला ( मितार्थ ) 'लक्षणावृत्ति' के द्वारा अपने भावों को लक्षित कराकर कार्यनिष्पन्न करता है। परन्तु अद्भुत प्रतिभा-सम्पन्न परिपक्व विचारवाला ( निसृष्टार्थ ) दूत, लक्षणा से भी ऊपर उठकर व्यञ्जना वृत्ति के द्वारा अपने वक्तव्य को अभिव्यक्त करता है।

प्रकृत में महाकवि कालिदास ध्वनिकवि हैं। व्यङ्ग्यप्रधानवाक्य ही 'ध्वनि' कहलाता है। महाकवि ने इसीलिए प्रस्तुत रचना में व्यञ्जनावृत्ति के द्वारा संदेश अभिव्यक्त कराकर अपनी अद्भुत कल्पना का चमत्कार दिखलाया है।

मेघदूत की अमरवाणी

( १ ) 'मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्यथावृत्तिचेतः कण्ठाऽऽश्लेष-प्रणयिनि जने किं पुनर्दूरसंस्थे' ? [ १-३ ] ( २ ) 'कामार्ता हि प्रकृति-कृपणाश्चेतनाऽचेतनेषु । [ १-५ ] ( ३ ) 'याच्ञा मोघा वरमधिगुणे नाऽधमे लब्धकामा । [ १-६ ] ( ४ ) 'आशाबन्धः कुसुमसदृशं प्रायशो ह्यङ्गनानां सद्यःपाति प्रणयिहृदयं विप्रयोगे रुणद्धि' । [ १-१० ] ( ५ ) 'न क्षुद्रोऽपि प्रथमसुकृताऽपेक्षया संश्रयाय प्राप्ते मित्रे भवति विमुखः किं पुनर्यस्तथोच्चैः' । [ १-१७ ] ( ६ ) 'रिक्तः सर्वो भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय' । [ १-२० ] ( ७ ) 'स्त्रीणामाद्यं प्रणयवचनं विभ्रमो हि प्रियेषु' । [ १-२८ ] ( ८ ) 'मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्युपेताऽर्थकृत्या' । [ १-३८ ] ( ९ ) 'ज्ञाताऽऽस्वादो विवृतजघनां को विहातुं समर्थः' । [ १-४१ ] ( १० ) 'आपन्नार्तिप्रशमनफलाः सम्पदो ह्युत्तमानाम् । [ १-५३ ] ( ११ ) 'के वा न स्युः परिभवपदं निष्फलाऽऽरम्भयत्नाः' । [ १-५४ ] ( १२ ) 'सूर्याऽपाये न खलु कमलं पुष्यति स्वामभिख्याम्' । [ २-१९ ] ( १३ ) 'प्रायः सर्वो भवति करुणावृत्तिरार्द्राऽन्तरात्मा' । [ २-३२ ] ( १४ ) 'कान्तोदन्तः सुहृदुपगतः सङ्गमात्किञ्चिदूनः' । [ २-३९ ] ( १५ ) 'कस्याऽत्यन्तं सुखमुपनतं दुःखमेकान्ततो वा । नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण' । [ २-४८ ] ( १६ ) स्नेहानाहुः किमपि विरहे ध्वंसिनस्ते त्वभोगा दिष्टे वस्तुन्युपचितरसाः प्रेमराशीभवन्ति' । [ २-५१ ] ( १७ ) प्रत्युक्तं हि प्रणयिषु सतामीप्सिताऽर्थ-क्रियैव । [ २-५३ ]